Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Welk plan heeft de almachtige Xi met China?

Democratie

Leen Vervaeke

De beeltenis van Xi is overal in de aanloop naar het Volkscongres © AP

De verlenging van het presidentschap van de Chinese leider Xi Jinping wordt een hamerstuk op het Nationale Volkscongres dat vandaag begint. Maar wie wil weten wat de koers wordt van het land moet tussen de regels door proberen te lezen.

Eindelijk krijgt Xi Jinping de vrije hand om China te hervormen. Eindelijk kan de wijze leider doen wat hij wil. Wanneer het Nationale Volkscongres, het parlement dat vandaag in de Grote Hal van het Volk in Peking aan zijn jaarlijkse bijeenkomst begint, de verlenging van Xi's presidentschap goedkeurt, kan niets hem nog tegenhouden. Dan kan hij aanblijven tot 2027 of 2032, misschien zelfs levenslang. Dan krijgt hij alle touwtjes in handen en kan hij China sterk, stabiel en welvarend maken.

Lees verder na de advertentie
Toen Xi in 2012 aan de macht kwam, werd hij gezien als een kleurloze apparatsjik, die weinig tot stand zou brengen

Zo luidt althans de meest optimistische analyse van de Chinese grondwetswijziging, die een eind maakt aan de limiet van twee termijnen voor de president, en die deze week zonder twijfel door het parlement wordt goedgekeurd. De machtsconcentratie mag onplezierige herinneringen aan Mao Zedong oproepen, en de Chinese 'autocratie light' meer richting een dictatuur duwen, volgens hoopvolle analisten zal het ook leiden tot een versterking van de Chinese, en daarmee de wereldeconomie.

Xi's eenmansbewind is immers bedoeld om zijn 'Chinese droom van nationale verjonging' te verwezenlijken. Hij heeft daarvoor een meerjarenplan: tegen 2020 wil hij van China een gematigd welvarend land maken, zo staat in het plan, en tegen 2049 een modern, socialistisch, welvarend land. Ontdaan van communistisch jargon: Xi wil stapsgewijs de armoede in China uitroeien, de milieuvervuiling bestrijden en de economie hervormen, met meer nadruk op innovatie en binnenlandse consumptie.

Functies als mahjongstenen

De grondwetswijziging, zo gaat de optimistische redenering, zal die ambitieuze agenda makkelijker uitvoerbaar maken. Als lokale partijchefs weten dat 'papa Xi' ook na 2022 aan de macht blijft, zullen ze minder hun eigen gang durven gaan. Veel hervormingen, zoals de broodnodige herstructurering van inefficiënte en geldverslindende staatsbedrijven, kunnen bovendien niet in vijf of tien jaar gerealiseerd worden. Met een sterk en stabiel leiderschap is er een grotere kans op succes.

Het is een mooie theorie, die afgelopen week veelvuldig te horen was, maar China-specialisten waarschuwen: de wens is de vader van de gedachte. Het plucheplakken van Xi is niet noodzakelijk een teken van sterkte, maar mogelijk juist een noodgreep. En zelfs als de president nu meer macht heeft, is het lang niet zeker dat hij kan doen wat hij wil. Bovendien, met economische hervormingen zou de Chinese leider wel eens iets heel anders kunnen bedoelen dan wat westerse economen daaronder verstaan.

Toen Xi in 2012 aan de macht kwam, werd hij gezien als een kleurloze apparatsjik, die weinig tot stand zou brengen. Maar al in zijn eerste termijn groeide hij uit tot China's meest autoritaire leider sinds Mao Zedong. Hij schakelde functies aaneen als mahjongstenen: naast president, secretaris-generaal van de Communistische Partij en militair leider zit hij nog een tiental commissies voor. In 2014 kreeg hij van de Australische Chinakenner Geremie Barmé de bijnaam chairman of everything.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

© AP

Schoonmaakoperatie

Met zijn trouwe bondgenoot Wang Qishan voerde hij een ongezien harde campagne tegen corruptie, deels als terechte schoonmaakoperatie, deels als dekmantel om tegenstanders binnen de partij uit te schakelen. Toen Xi tijdens het partijcongres van oktober vorig jaar brak met de traditie om na zijn eerste termijn een opvolger aan te wijzen, werd duidelijk dat hij niet zomaar het veld zou ruimen. De grondwetswijziging is de culminatie daarvan: Xi kan nu aanblijven zolang hij wil.

Dat doet hij niet uit persoonlijke machtshonger, zo klinkt de uitleg van de Chinese staatsmedia, maar voor het welzijn van de Partij en dus van het land. Met een onbegrensd mandaat kan de nu 64-jarige president de positie van China internationaal nog meer versterken, onder meer met het infrastructuurplan One Belt, One Road om China's politieke en economische invloed te vergroten.

Als hij meer marktgerichte hervormingen zou willen doorvoeren, dan had hij dat al gedaan

Xie Yanmei, politiek analist

Vooral kan hij de economie, die nog steeds flink groeit maar met grote structurele problemen kampt, hervormen. China zit op een enorme schuldenberg. Volgens econoom George Magnus, medewerker van het China Centre van de universiteit van Oxford, zal die tegen het eind van dit jaar 300 procent van het nationaal inkomen bedragen. Wankele staatsbedrijven domineren grote delen van de economie. Alleen met een eindeloze stroom aan overheidsgeld kunnen die overleven. Dat voedt de angst voor een financiële crisis.

Ambities en draaien

Bij zijn eerste beleidstoespraak in 2013 kondigde Xi een ambitieus programma van meer marktwerking en concurrentie aan, als oplossing voor de Chinese economische problemen. Maar daar is, op een sanering van de steenkool- en staalindustrie na, tot nog toe weinig van terechtgekomen. Integendeel, de invloed van de partij op bedrijven is alleen maar groter geworden, en verhoudingsgewijs is er meer geïnvesteerd in staatsbedrijven dan in privébedrijven.

Volgens de optimistische analyse is dat een schijnmanoeuvre van Xi geweest. De sluwe president zou, om het met een Chinese uitdrukking te zeggen, naar links zijn gedraaid om naar rechts te kunnen draaien. Eerst vergrootte hij op links zijn machtsbasis binnen de communistische partij, om daarna ongehinderd rechtse economische maatregelen te kunnen doorvoeren. Maar nu hij de absolute macht in handen heeft, zou niets zijn hervormingsagenda nog in de weg staan.

Dat is een populaire redenering, maar een denkfout, zegt Xie Yanmei, politiek analist bij het consultancybureau Gavekal Dragonomics in Peking. "Xi heeft in zijn eerste termijn een keiharde anticorruptiecampagne gevoerd en het leger hervormd. Dat toont dat hij geen gebrek had aan macht en dat hij best risico's durfde nemen. Als hij meer marktgerichte hervormingen zou willen doorvoeren, dan had hij dat al gedaan."

In de Chinese politiek, waar alles achter de schermen gebeurt, is nooit zeker wat de juiste interpretatie is. Zo is het ook met deze grondwetswijziging; die kan een uiting van Xi's almacht zijn, maar evengoed een reactie op een ondermijningspoging. Het feit dat het nieuws voortijdig gelekt werd, via de Engelstalige website van staatspersbureau Xinhua nog wel, toont op zijn minst dat niet iedereen binnen de partij het eens is met de gang van zaken.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

© AFP

Economische cijfers oppoetsen

Zelfs als Xi al zijn partijgenoten nu in zijn zak zou hebben, is dat geen garantie op succes, in een land waar statistieken vaak vervalst worden om de leiders te plezieren. Tijdens de Grote Sprong Voorwaarts - de noodlottige economische campagne van Mao tussen 1958 en 1962 - berichtten lokale partijfunctionarissen over uitpuilende graanschuren terwijl miljoenen mensen de hongerdood stierven. De huidige situatie is uiteraard van een andere orde, maar nog steeds hebben lokale overheden er een handje van om de economische cijfers op te poetsen.

Onder Xi is de repressie toegenomen en zijn westerse websites moeilijker toegankelijk dan ooit tevoren

"De druk om aan de doelstellingen te voldoen zou tot meer vervalste data kunnen leiden in plaats van minder", schrijft Xie Yanmei op de website van Gavekal Dragonomics. "De druk om aan de eisen te voldoen, kan ook tot overreactie leiden, wat de markten en de sociale stabiliteit kan verstoren. Die risico's komen voort uit Xi's machtsconcentratie aan de top, waar de beleidsmaker steeds meer afgesloten is van kritiek of feedback, met slechte beslissingen of resultaten als gevolg."

Bovendien leidt Xi's marsrichting waarschijnlijk niet naar hervormingen in de westerse betekenis. Veertig jaar na de 'hervorming en opening' van de Chinese economie onder Deng Xiaoping, trapt Xi op de rem als het gaat om liberalisering. In China is marktwerking geen doel, maar een instrument, dat alleen wordt toegepast zolang het de partijdoelstellingen dient. "Het blijft de partij die beslist waar het kapitaal naartoe gaat", zegt Xie Yanmei. "Privébedrijf of staatsbedrijf, je kunt maar beter niet ingaan tegen de lijn van de partij."

De harde hand van de partij

Dat merkte verzekeringsgroep Anbang onlangs toen de Chinese overheid het bedrijf onder curatele stelde. Het conglomeraat, dat in Nederland eigenaar is van verzekeraar Vivat, joeg de partij tegen zich in het harnas met zijn verkwistende buitenlandse acquisities. "Voor een deel komt die sanctie voort uit financiële voorzichtigheid", aldus Richard McGregor, voormalig China-correspondent van de Financial Times, in een analyse voor het Lowy Institute. "Maar het maakt ook deel uit van een machtsspel: de partij herinnert de privébedrijven eraan wie de baas is."

Dat zie je ook met het voornemen om de economie meer op innovatie te laten steunen. Innovatie zou een stuk makkelijker gaan als er in bedrijven en aan universiteiten een open intellectueel klimaat heerste en een vrije uitwisseling van ideeën met het Westen mogelijk was, maar onder Xi is de repressie toegenomen en zijn westerse websites moeilijker toegankelijk dan ooit tevoren. Innovatie is belangrijk, maar ondergeschikt aan de belangen van de partij.

Er zit een risico aan het samenbrengen van zoveel macht in één man

Xie Yanmei

Hoe de Chinese bevolking denkt over de grondwetswijziging is niet te zeggen - de Communistische Partij doet niet aan opiniepeilingen en gewone Chinezen hebben geleerd om over politiek te zwijgen, of alleen politiek correcte antwoorden te geven. Maar algemeen wordt aangenomen dat Xi, die China in zijn oude glorie heeft hersteld, veel krediet heeft onder de bevolking. Onderzoekers gaan ervan uit dat 60 tot 80 procent van de bevolking hem steunt.

Veel jonge Chinezen willen het land verlaten

Maar op Weibo, het Chinese Twitter, ontlokte Xi's machtsuitbreiding een golf van kritiek, die werd gevolgd door een opleving van de overheidscensuur. China Digital Times, dat de censuur op sociale media in kaart brengt, stelde een ellenlange lijst samen van verwijderde woorden, zoals 'levenslang', 'mijn keizer' en 'persoonlijkheidscultus'. Nog pijnlijker: ook het woord 'emigreren' ging tijdelijk in de ban, in de hoop te verbergen dat veel jonge Chinezen zeiden dat ze het land willen verlaten.

In het verleden is vaak van een Chinees compromis gesproken: de bevolking aanvaardde de alleenheerschappij van de Communistische Partij in ruil voor economische groei, maar ook in ruil voor redelijkheid. De duidelijke regels inzake opvolging, waarmee China het zwakke punt van veel autocratische regimes omzeilde, maakten deel uit van de redelijkheid. Met zijn grondwetswijziging zet Xi dat compromis op de helling en opent hij, volgens critici, de weg voor een terugkeer naar alleenheerschappij zoals onder Mao Zedong.

Analist Xie Yanmei waarschuwt om voorzichtig te zijn met die vergelijkingen met de tijd van Mao. "Xi is helemaal geen kopie van Mao. Hij is niet verwikkeld in een Game of Thrones om macht en persoonlijke privileges te verwerven. We keren voorlopig niet terug naar de tijd van de Culturele Revolutie. Maar er zit een risico aan het samenbrengen van zoveel macht in één man. De partij valt of staat nu met Xi Jinping."

Lees ook:

Het is tijd voor China om een hoofdrol te spelen op het wereldtoneel. Dat heeft de Chinese leider Xi Jinping in oktober gezegd bij de opening van het vijfjaarlijkse congres van de Communistische Partij in Peking.

Ook al kan hij levenslang president blijven, toch is president Xi geen dictator, meent China-expert Frank Pieke van de Universiteit Leiden. 'Het versterken van de censuur is een beleidsmaatregel vanuit het idee dat de maatschappij meer leiding nodig heeft.'

De grootse Chinese plannen voor nieuwe scheepvaart- en treinverbindingen over de wereld wekken argwaan.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Toen Xi in 2012 aan de macht kwam, werd hij gezien als een kleurloze apparatsjik, die weinig tot stand zou brengen

Als hij meer marktgerichte hervormingen zou willen doorvoeren, dan had hij dat al gedaan

Xie Yanmei, politiek analist

Onder Xi is de repressie toegenomen en zijn westerse websites moeilijker toegankelijk dan ooit tevoren

Er zit een risico aan het samenbrengen van zoveel macht in één man

Xie Yanmei