Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waarom Mark Rutte slijtplekken op z’n campagne-gympies heeft

Democratie

Wendelmoet Boersema

Demonstranten tegen het aardgasbeleid omringen Mark Rutte tijdens de campagne voor de VVD in Groningen voor de Provinciale Statenverkiezingen. © ANP

De VVD heeft het moeilijk. In de coalitie worstelt de grootste regeringspartij met haar bleke profiel, het klimaatakkoord wordt een zware dobber. De campagne-gympies van Rutte vertonen slijtplekken. Een verkiezingsnederlaag dreigt.

De VVD is de grootste partij van Nederland en Mark Rutte zit sinds 2010 in het Torentje. De uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen van 20 maart zal dáár niets aan veranderen. Maar de partij komt in deze coalitie niet uit de verf. Voorheen ijzersterke troeven van de regeringspartij vertonen slijtplekken. VVD’ers zien het zelf maar al te goed. “We moeten de winkel verbouwen terwijl hij open blijft”, zei VVD-coryfee en lijsttrekker voor de Eerste Kamer Annemarie Jorritsma op het partijcongres in november. Zijn de succesfactoren van de VVD ook haar achilleshiel?

Lees verder na de advertentie

De premier

Hij is hard op weg de langstzittende liberale premier te worden, met nog geen jaar te gaan tot hij zijn grote voorbeeld Thorbecke heeft ingehaald. Mark Rutte maakte van de VVD een succesvolle regeringspartij. Van alle doeners die de VVD in deze verkiezingscampagne met Delftsblauwe vaasjes in het zonnetje zet, is Rutte de ‘opperdoener’. Een teamspeler en een Macher, die na zoveel jaren regeringsmacht nog steeds vol enthousiasme op zijn campagne-gympies de polder intrekt.

Met Rutte als leider weet de partij meermalen de premierbonus te verzilveren. In zijn derde kabinet werkt hij met meer partijen dan ooit, en hij is de bindende factor. Zoals Lodewijk Asscher, vicepremier in zijn tweede kabinet, het zei: “Rutte is in staat een grap te maken die CDA, D66 én ChristenUnie leuk vinden.”

De premier laat woensdag bij de presentatie van de eerste klimaatplannen opnieuw een staaltje stuurmanskunst zien. Nog voor de berekeningen van de planbureaus goed en wel geland zijn, neemt hij de critici de wind uit de zeilen. Het kabinet kiest de vlucht naar voren, in de overtuiging dat de plannen die de klimaattafels hebben opgebracht, niet voldoende zullen zijn.

Rutte heeft als geen ander gezien hoe snel het draagvlak waarmee zijn ploeg zo energiek begon kan eroderen

Toch laat zijn politieke antenne Rutte het afgelopen jaar een paar keer in de steek. Vriend en vijand zien met verbazing hoe Rutte zich in de afschaffing van de dividendbelasting vastbijt als een dobermann in een bot. Hij ‘vergeet’ de memo’s over het gewraakte plan, en komt uiteindelijk bij zinnen als bestuursvoorzitter Paul Polman hem laat weten dat het hoofdkantoor van Unilever niet naar Rotterdam komt.

Het zet de VVD neer als een partij die miljarden overheeft voor de megaconcerns, die daar zelf hun neus voor ophalen. En dat in een periode dat leraren, agenten en zorgpersoneel de straat opgaan uit protest tegen de achterblijvende lonen in de publieke sector. De economie groeit, net als de koopkracht, maar het kabinet slaagt er toch niet in om burgers het gevoel te geven dat iedereen profiteert.

Het pensioenakkoord krijgt Rutte in de herfst niet vlot getrokken, als hij op het laatst aanschuift bij de vakbonden en werkgevers. De FNV dreigt met stakingen. Ook slaat het kabinet waarschuwingen in de wind dat de verhoging van de energiebelasting verkeerd berekend én beroerd getimed is, zo vlak voor de aankondiging van de klimaatplannen die grote offers zullen vragen. Het maakt de premier meer dan ooit een mikpunt van onvrede onder grote groepen kiezers.

Het klimaat

Die energiebelasting moet weer naar beneden, beseffen Rutte en zijn minister Eric Wiebes van economisiche zaken. Ook kiest de coalitie voor een eerlijker verdeling tussen burgers en bedrijven. Rutte weet: het succes van dit kabinet hangt voor een groot deel af van de uitvoering van het klimaatakkoord. Bij de presentatie van de doorrekening van de plannen afgelopen woensdag blijkt nog maar eens hoe zwaar die taak is. Het toverwoord is draagvlak.

Rutte heeft als geen ander gezien hoe snel het draagvlak waarmee zijn ploeg zo energiek begon (‘het groenste regeerakkoord ooit’) kan eroderen. Niet alleen van buitenaf – de angst voor dure warmtepompen of het verlies van de bal gehakt – maar ook van binnenuit. CDA-leider Sybrand Buma die oppert de gele hesjes aan de klimaattafels te zetten om zo een dreigende ‘klimaatrevolte’ te bezweren. De pas-uit-het-ei-gekropen D66-fractievoorzitter Rob Jetten die de groene druk juist opvoert. Voor D66 zijn de klimaatmaatregelen het fundament van haar regeringsdeelname.

Mark Rutte in Groningen op verkiezingscampagne voor de Provinciale Statenverkiezingen. © Kees van de Veen

Niet voor niets pleit Rutte afgelopen weken voor meer ontspanning in het klimaatdebat. “Niet alle maatregelen hoeven tegelijk.” De realiteit is dat de VVD zó ambitieus begonnen is, met partijprominenten Ed Nijpels als voorzitter van de klimaattafels en minister Wiebes in de klimaatvoorhoede, dat het lastig is de geest nu weer terug in de fles te krijgen. Rond Prinsjesdag noemt Rutte de energietransitie nog “een van de grootste transformaties die Nederland heeft doorgemaakt, misschien wel vergelijkbaar met de wederopbouw na de oorlog”.

De VVD kan dus maar één kant op en dat is vooruit. Ondertussen is de druk op de rechterflank groter dan ooit, van de klimaatontkenners van Forum voor Democratie (‘1000 miljard verspilling’) en de PVV (‘Energieoplichters’). De enorme inspanning voor CO2-reductie valt zeker niet bij alle liberale kiezers goed. In Rutte’s eigen woorden: de VVD zal altijd de ‘vroem-vroempartij’ blijven, wars van overheidsbetutteling.

Maar hij weet dat hij compromissen moet sluiten. Dus ziet Jesse Klaver van GroenLinks deze week tot zijn verbazing dat er tóch een CO2-belasting voor bedrijven komt. Hoe die eruit gaat zien, is nog niet helder; het zal veel ondernemers en het grote bedrijfsleven opnieuw kopzorgen geven. Tel daarbij op het eerdere ongemak van VVD’ers over zaken als het ‘belerende’ gezondheidsoffensief van staatssecretaris Paul Blokhuis (ChristenUnie) en het zal niet verbazen dat er kiezers weglopen naar de rechterflank.

De kroonprins

Juist om dit te voorkomen en het eigen profiel van de VVD smoel te geven, krijgt fractievoorzitter Klaas Dijkhoff de vrije hand. Sinds zijn aantreden experimenteert hij met video’s op sociale media, politieke avonden met stand-up comedy in het land en slingert hij – vaak via de media – wilde plannen de Tweede Kamer in. Favoriete onderwerpen zijn veiligheid, migratie en integratie. Dijkhoff slaagt waar eerdere fractievoorzitters van de grootste regeringspartijen faalden: hij vertolkt een hardcore, origineel VVD-geluid en voorkomt zo dat zijn fractie in de Tweede Kamer onzichtbaar is.

Maar ook Dijkhoff krijgt te maken met tegenslag als het CDA in januari een draai maakt en toch een kinderpardon wil. De VVD, en vooral Dijkhoff, staat alleen. Ook al krijgt de VVD er wel wat voor terug, het bevestigt het beeld dat de VVD-ingrediënten in het regeerakkoord verbleken of alsnog geschrapt worden.

Dijkhoffs eenzame positie als kroonprins is kwetsbaar. Zelf vermijdt hij iedere verwijzing naar Rutte’s opvolging, maar het feit dat andere kandidaten afgelopen jaar uit beeld zijn verdwenen, maakt het er voor hem niet makkelijker op. VVD-ministers Halbe Zijlstra en Jeanine Hennis-Plasschaert moeten opstappen. Alleskunner Stef Blok struikelt over z’n woorden. Rutte’s steun en toeverlaat Edith Schippers had het gekund, maar haar benoeming als topvrouw bij DSM is een duidelijk signaal dat ze voorlopig niet terug wil in de politiek.

Tekenend is dat de politieke winst van Rutte’s laatste huzarenstuk, de aandelenkoop van KLM/Air France twee weken geleden, een andere partij in de schoot valt. Bij de persconferentie staat VVD-minister Cora van Nieuwenhuizen (luchtvaart) in de schaduw van CDA-minister Wopke Hoekstra van financiën.

Hij wordt vervolgens door zijn eigen partijleider Buma neergezet als een ‘prima premier’. Een opmerkelijke uitspraak voor een partij die zelf op verlies staat in de peilingen en hoogst waarschijnlijk nooit meer de grootste zal worden. Maar Rutte zou Rutte niet zijn als hij daar niet ontspannen mee omgaat. Hoekstra vertelt hoe de premier hem diezelfde ochtend belde en zei: “Joh, weet je wel dat er geen vacature is?”

Europa

Dat is overigens nog de vraag. In Europa is Rutte in beeld gekomen als potentiële opvolger van de Luxemburger Juncker, als voorzitter van de Europese Commissie. Rutte geeft persoonlijk voeding aan de geruchten met indrukwekkende optredens op het Europese toneel. In juni ontlokt hij het Europees Parlement een luid applaus met een toespraak waarin hij het opneemt voor de EU als waardengemeenschap.

In de prestigieuze Churchill-lezing afgelopen maand in Zürich imponeert hij iedereen met Europese spierballentaal. “Europa zou minder zelfgenoegzaam en naïef moeten worden, en realistischer dan voorheen”, zegt Rutte. Met ‘macht is geen vies woord meer’ spoort hij de EU aan haar plek in te nemen als machtsblok tussen de VS en China.

De pro-Europese bekentenis van Rutte valt goed bij coalitiepartij D66, maar houdt een zeker risico in. Het versterkt Rutte’s statuur als staatsman, maar vloekt met zijn eerdere euro-sceptische uitlatingen. Er is één ‘meevaller’: de chaos rond de brexit maakt het pro-nexitkamp in Nederland (PVV en Forum) een stuk stiller.

Toch: iedere zinspeling op een aanstaand vertrek naar Europa zal Nederlandse kiezers van hem vervreemden, of ze nu pro- of anti-Europees zijn. Het vestigt de aandacht op de houdbaarheid van de succesvolle VVD-leider. En zou hij het toch doen, al zegt hij zelf van niet, dan leidt dat onherroepelijk tot een kabinetscrisis. De andere drie coalitiepartijen hebben immers meermalen gezegd: zonder Rutte geen kabinet.

Klaas Dijkhoff laat zich in mei vorig jaar ontvallen: “Nu zijn we de dominante stroming. We hebben gewonnen.” Meteen krijgt hij kritiek op deze ietwat hoogdravende uitspraak. In het Nederlandse politieke landschap kan geen enkele partij met regeerambities zich als winnaar gedragen, er moet samengewerkt worden. De liberalen mogen dan de grootste zijn, typisch liberale thema’s als de vrije markt, marktwerking of veiligheid komen afgelopen jaar niet uit de verf.

Minister Koolmees (D66, sociale zaken) haalt de scherpe kanten van het integratiebeleid eraf. Honderden eerder afgewezen asielkinderen mogen toch blijven, het plan van Dijkhoff om criminaliteit in achterstandswijken harder te straffen ontstijgt de ballonfase niet. De terugkoop van een deel van de AirFrance/KLM-aandelen valt goed bij de kiezers, maar richt ook de aandacht op eerdere door liberalen bepleite privatiseringen van overheidsbezit die minder goed uitpakten.

Veelkleurig

Vergroening, lastenverschuiving en burgerschapsvorming: dit kabinet wilde veelkleurig zijn, opdat de diverse achterbannen het verschil blijven zien. Binnen de coalitie lijkt CDA-leider Buma met zijn sterke nadruk op eigen waarden en zijn waarschuwing voor een klimaatopstand de zorgen van rechtse kiezers beter te begrijpen. D66 heeft het groenste geluid, de ChristenUnie is barmhartig en euro-sceptisch.

Deze vorm van politieke samenwerking waarbij ieder zijn successen mag claimen en zijn meloenen moet doorslikken, heeft de VVD het minste kleur op de wangen opgeleverd. Na de verkiezingen zal de VVD waarschijnlijk weer de grootste zijn, of eerder de minst kleine, in de Staten en in de Eerste Kamer. Dat zal opnieuw veel onderhandelingskunst vergen en een nog grotere bereidheid om compromissen te sluiten. Laat dat nu net Rutte’s kracht zijn.

Lees ook: 

CO2-heffing is een handreiking naar de oppositie

Bedrijven gaan meer betalen en burgers minder. Hoe het kabinet met de klimaatplannen de vlucht naar voren kiest.

‘Onze samenleving heeft behoefte aan rituelen. Ik ook.’

Wat zei premier Rutte op Prinsjesdag over de samenleving en de noodzaak tot samenwerking in de politiek? Een interview. 

Het klimaatdebat kan meer ontspanning gebruiken, vindt premier Rutte

De Provinciale Staten- en waterschapsverkiezingen zullen voor de VVD een zware strijd worden, maar partijleider Mark Rutte blijft optimistisch. Hij trapte zijn campagne af in Putten. ‘De schreeuwers staan uiteindelijk aan de zijlijn.’

Deel dit artikel

Rutte heeft als geen ander gezien hoe snel het draagvlak waarmee zijn ploeg zo energiek begon kan eroderen