Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Waar de EU haar relatie met China aftast, doet de Balkan al volop zaken

Democratie

Pieternel Gruppen

Serviërs bij de opening van de Pupin-brug over de Donau in Belgrado in 2014. © Getty Images

Vertegenwoordigers van de Westelijke Balkan reizen morgen niet af naar Brussel voor de EU-China-top. Hun landen zijn immers (nog) geen lid van de unie. Terwijl Brussel zijn relatie met Peking aan het aftasten is, doet de Balkan al volop zaken met China.

Vlaggen wapperen op de nieuwe brug over de Donau in Belgrado. Niet alleen de Servische driekleur, maar ook de rode Chinese. Op een mistige decemberdag in 2014 knipten de Servische premier Vucic en zijn Chinese collega Li Keqiang de rode linten door en verklaarden zij de Pupin-brug voor geopend. Ook al is de brug vernoemd naar een Servische wetenschapper, de inwoners van Belgrado hadden het al snel over 'de Chinese brug', omdat hij is gebouwd door de China Road and Bridge Corporation. Met de bouw van de betonnen oeververbinding van 1,5 kilometer lang en 30 meter breed, was de eerste grote Chinese investering in Europese infrastructuur een feit.

Lees verder na de advertentie
De verhouding tussen China en de Westelijke Balkan heeft nog het meeste weg van een ver­stands­hu­we­lijk

Servië was geen toevallige keuze van China. Het Balkanland claimt al lang China's beste vriend in Europa te zijn. "Deze vriendschap is bewezen en bevestigd op de moeilijkste momenten in de Servische geschiedenis", benadrukte Vucic een jaar geleden. Daarmee doelde hij ongetwijfeld op de Kosovo-oorlog eind jaren negentig. China koos daarin de kant van Servië en erkent Kosovo, dat elf jaar geleden de onafhankelijkheid uitriep, nog altijd niet. Destijds werd tijdens de Navo-bombardementen ook de Chinese ambassade in Belgrado geraakt. Op die plek komt nu een Chinees cultureel centrum.

De Pupin-brug over de Donau in Belgrado werd gebouwd door een Chinees bedrijf en geopend in december 2014. © Getty Images

De Britse historicus Peter Frankopan, die een boek schreef over de oude zijderoute tussen Azië en Europa, vindt het logisch dat China en de Balkanlanden hun gezamenlijke geschiedenis uitventen. "Ze willen aantonen dat hun nieuwe coöperatie sterke wortels in het verleden heeft. Maar als het op investeringen en samenwerking aankomt, is het nuttiger om te kijken naar het heden en de toekomst van de relatie."

De verhouding tussen China en de Westelijke Balkan heeft nog het meeste weg van een verstandshuwelijk, aan beide kanten ingegeven door pragmatisme. Neem de brug over de Donau. Voor Peking betekende de bouw een belangrijke symbolische stap richting de Europese toegangspoort en daarmee de Europese markt. China doet er alles aan om Azië en Europa met elkaar te verbinden, onder andere door met de aanleg van wegen, spoorlijnen en havens een 21ste eeuwse zijderoute te creëren. Op de Balkan kan Peking die droom alvast stukje bij beetje realiseren.

"Voor China is het heel aantrekkelijk dat in deze landen nog geen EU-regels gelden. En als ze in de toekomst wel toetreden tot de EU heeft Peking in Brussel alvast een voet tussen de deur", zegt Philippe Le Corre, Azië-expert van denktank Carnegie Endowment. Ook werkt mee dat Chinezen voor Servië geen visum nodig hebben. "Dat maakt het ook voor Chinese bedrijven makkelijker om zaken te doen. Tijdens mijn reizen in de Balkanregio zie ik duidelijk steeds meer Chinese gezichten opduiken in het straatbeeld."

Chinese staatsbedrijven en politici sluiten leningen en contracten af die snelwegen en spoorlijnen mogelijk moeten maken. Zo liggen er plannen voor een weg tussen Montenegro en Servië en een spoorlijn die Servië in de toekomst met Hongarije moet verbinden. Pekings interesse heeft zich inmiddels ook naar de zware industrie verplaatst. De staalfabriek Smederevo in Servië is nu in handen van de Chinese firma Hesteel. In Bosnië investeert China in kolencentrales. China heeft inmiddels voor honderden miljoenen euro's aan leningen in de Balkanlanden uitstaan.

Ontwikkelingslanden

China benadert ze als een soort ontwikkelingslanden, meent Matt Ferchen van de Tsinghua Universiteit en gespecialiseerd in China's relatie met opkomende landen. "De Chinezen gaan te werk zoals ze dat ook in Afrika of Latijns-Amerika doen." Want net als in die delen van de wereld is er op de Balkan op economisch gebied nog heel wat werk te verzetten. "De Chinezen hebben het over een 'Zuid-Zuid-relatie' en benadrukken de socialistische nalatenschap. Ze negeren de Europese identiteit en de sterke wens van een aantal van deze landen om EU-lid te worden."

Misschien hebben we de rol van Rusland overschat en die van China onderschat

EU-commissaris voor uitbreiding Johannes Hahn

Voorbeelden van Chinese investeringen in de Balkanlanden. © Sander Soewargana

Voor Chinezen is het heel prettig dat ze in de Westelijke Balkan makkelijk van staat tot staat zaken kunnen doen, meent Ferchen. "Bij voorkeur sluiten ze deals op een zo hoog mogelijk niveau. Met de staatsbank voor leningen of staatsgeleide bouwondernemingen, zoals die nog op de Balkan aanwezig zijn."

Ook al lijkt China's interesse in de Balkan vooral economisch ingegeven, de Volksrepubliek rolt zeker ook de rode loper uit voor politici afkomstig. Ferchen: "Peking stopt veel energie in politieke contacten op hoog niveau. Over en weer vinden staatsbezoeken plaats. Met welk doel is niet helemaal duidelijk. Wellicht neemt China daarmee een voorschot op de toekomst, als het bijvoorbeeld ooit steun nodig heeft bij bepaalde politieke kwesties."

China bouwt met zijn investeringen ongetwijfeld credits op bij de Balkanbewoners door het creëren van banen, wegen en spoorlijnen die hun leven makkelijker maken. Zo kost het de inwoners van Belgrado door de komst van de Pupin-brug niet langer ruim een uur maar slechts tien minuten om van de ene oever naar de andere te komen. Ze zien veel sneller resultaat uit Peking dan uit Brussel komen.

Dat geldt ook voor de Balkanleiders. Ze hebben het gevoel dat toetreding tot de EU geen prioriteit heeft voor Brussel. Vorig jaar nog stonden ze na een top in het Bulgaarse Sofia waar ze bij de EU-leiders mochten aanschuiven, na afloop met lege handen. Het woord 'toetreding' werd in de slotverklaring angstvallig vermeden. Hoe verder weg de toetreding lijkt, hoe aantrekkelijker de Chinese investeringen zijn.

Onderschat

En dat terwijl Brussel veel grotere en minder kostbare fondsen aanbiedt om economische ontwikkeling te stimuleren dan China. Maar door de vele randvoorwaarde die Brussel stelt - goed bestuur of corruptiebestrijding - duurt het som jaren voordat aanvragers weten of het geld beschikbaar komt. En die tijd hebben ze op de Balkan - waar steeds meer mensen vertrekken door gebrek aan perspectief op werk- niet. Ook snakken de bewoners naar betere wegen en spoorlijnen.

Voorlopig komt het de Westelijke Balkanlanden en China nog goed uit om Brussel waar het kan te omzeilen

Ondertussen schopt China de hervormingsagenda die de EU voor de kandidaat-lidstaten op de Balkan heeft opgesteld flink in de war. Met zijn investeringen versterkt Peking in de regio de staatsgeleide bedrijven. Transparante aanbestedingen zoals Brussel die graag zou zien, zijn niet aan de orde. Milieu-eisen stelt het land nauwelijks, met Chinese steun worden bijvoorbeeld kolencentrales gebouwd.

"Misschien hebben we de rol van Rusland overschat en die van China onderschat", verzuchtte EU-commissaris voor uitbreiding Johannes Hahn onlangs tegen de Financial Times. Hij vreest dat sommige landen de grote leningen niet aan China kunnen terugbetalen en dat ze daarom bedrijven en projecten aan de Chinezen zullen moeten overdragen.

Chinese investeringen in de Balkanlanden. © Sander Soewargana

Dat de focus van Brussel vooral op Rusland lag, vindt China-expert Ferchen niet zo verwonderlijk. "De historische en culturele band van Rusland met de Balkan is veel sterker dan die van China. Maar als Ruslands rol ergens ter sprake komt, is dat zelden positief. De Russen hebben alleen gas- en oliedeals te bieden, vaak onder allerlei restricties. China is de 'nieuwkomer' met geld die allerlei verschillende ontwikkelingsmogelijkheden biedt."

De bezorgdheid over China's invloed op de Balkan vindt historicus Frankopan een beetje voorbarig. "De EU moet zich eerst afvragen of ze deze Balkanlanden wil laten toetreden. Als Brussel die vraag niet kan beantwoorden dan is de kans op succesvolle onderhandelingen met China gedoemd te mislukken."

Voorlopig komt het de Westelijke Balkanlanden en China nog goed uit om Brussel waar het kan te omzeilen. Beide lijken zich ervan bewust dat deze strategie op termijn zal moeten worden aangepast. De wens toe te treden tot de EU zit diep in de regio. Ook China wil Brussel niet te veel voor het hoofd stoten omdat het ook graag zaken wil doen in de EU-lidstaten.

Brussel is in elk geval wakker geschud en kiest volgens Ferchen voor een rustige, pragmatische reactie, ook al zijn er binnen de EU wel wat meningsverschillen over de beste benadering richting China. "Heel anders in elk geval dan de VS die vrij hysterisch doen over China's rol in de wereld. De belangrijkste joker die de EU nog altijd in handen heeft is het perspectief op toetreding. Je merkt dat de EU nu bijvoorbeeld meer beloftes doet richting de Balkan om verbindingen te verbeteren."

De bemoeienis van China op de Balkan kan volgens hem ook een onverwacht effect hebben. "Wellicht gaan we zien dat Peking en Brussel veel meer gaan samenwerken." En wellicht wappert op de volgende nieuwe Balkanbrug dan wel de Europese sterrenvlag naast die van China.

Zes landen willen graag bij de EU

Zes landen in de Westelijke Balkanregio zijn geen lid van de Europese Unie maar willen in de toekomst wel graag tot de Europese club van landen toetreden. Brussel is met Servië en Montenegro al onderhandelingen begonnen over toetreding. Deze zomer beslissen de EU-lidstaten of Albanië en Noord-Macedonië ook die stap mogen zetten. Kosovo en Bosnië hebben nog de status van potentiële kandidaat-lidstaten.

16 + 1: praten over economische samenwerking

In 2012 richtte China de '16+1'-groep op, waarbinnen het praat met 16 landen in Oost-en Centraal Europa over economische samenwerking. Bij deze groep horen zowel EU-lidstaten als kandidaat-lidstaten. Later deze week vindt de jaarlijkse bijeenkomst van deze groep in Kroatië plaats. Er zal onder andere gesproken worden over de nieuwe zijderoute (het Belt and Road initiative), dat China in 2016 lanceerde. Deze ambitieuze ontwikkelingsstrategie moet Azië, Europa en Afrika met elkaar gaan verbinden door wegen, spoorlijnen en havens.

Lees ook: 

De EU wil eenheid in confrontatie met China

De Europese Unie maakt zich op voor een politieke en economische confrontatie met China. Tegelijkertijd willen landen de handelsbanden met de Aziatische grootmacht niet in gevaar brengen.

Paaien van China heeft geen zin, beseft ook de EU

De nieuwe China-strategie is winst, schrijft columnist Rob de Wijk: De EU erkent dat paaien van China weinig zin heeft en dat ­Europa zich met botte machtspolitiek moet beschermen.

Ook Nederland twijfelt: mag het Chinese Huawei hier een 5G-netwerk aanleggen?

Nederland moet dit jaar beslissen of het net als bondgenoten de Chinese telecomgigant Huawei weert bij de aanleg van een 5G-netwerk. Er zijn zorgen dat het bedrijf via de achterdeur kan spioneren. 

Deel dit artikel

De verhouding tussen China en de Westelijke Balkan heeft nog het meeste weg van een ver­stands­hu­we­lijk

Misschien hebben we de rol van Rusland overschat en die van China onderschat

EU-commissaris voor uitbreiding Johannes Hahn

Voorlopig komt het de Westelijke Balkanlanden en China nog goed uit om Brussel waar het kan te omzeilen