Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

VVD neemt risico met nieuwe schoolstrijd

Democratie

Hans Goslinga

Hans Gosliga © Trouw
Column

Gerrit Bolkestein, minister van onderwijs tussen 1939 en 1945, gaf zijn kleinzoon Frits een wijze raad mee: ‘Jongen, ga nooit opnieuw de Schoolstrijd voeren.’

Frits Bolkestein heeft zich daar zelf wel aan gehouden, maar hij heeft niet erg zijn best gedaan de oude liberale Adam van het ongedeelde openbaar onderwijs voorgoed het zwijgen op te leggen. Al zijn opvolgers hebben, meer of minder overtuigend, de aanval geopend op artikel 23 van de Grondwet, dat burgers de vrijheid geeft hun eigen scholen op te richten.

Lees verder na de advertentie

De huidige VVD-fractieleider Dijkhoff sloot vorige week voorlopig als laatste de rij. Als het aan hem ligt, worden salafisten van het grondrecht uitgesloten omdat hun waarden in strijd zijn met de liberale kernwaarden, individuele vrijheid en gelijkwaardigheid.

Dijkhoff kijkt tegen het salafisme aan, zoals zijn politieke voorvader Jan Kappeyne van de Coppello een kleine anderhalve eeuw geleden tegen het rooms-katholicisme en het calvinisme aankeek. Kappeyne wilde godsdienstig neutraal onderwijs voor ieder kind om het te vrijwaren van ‘priesterheerschappij en protestantse catechiseermeesters’. De minderheid die dit kosteloze staatsonderwijs versmaadde, zag hij als ‘een vlieg die de ganse zalf bederft en heeft in onze maatschappij geen recht van bestaan’.

Zo kras drukt Dijkhoff zich niet uit, maar hij maakt in een discussiestuk over de koers van de VVD duidelijk dat er in zijn liberale wereld geen plaats is voor salafisten als groep. Hij is tegen een nieuwe zuil met een overdracht van waarden die segregatie in de hand werken.

De ironie is dat dit eenheidsstreven in de negentiende eeuw volledig averechts uitpakte. De liberale dwingelandij verenigde niet, zoals het oogmerk was, maar verdeelde juist. Uit de Schoolstrijd kwam de verzuiling voort, uit de verzuiling ons bijzondere politieke bestel met drie grote stromingen, wat tot een gematigd karakter van onze politiek heeft geleid.

Kappeyne van de Coppello beschouwde in zijn dagen de opkomst van kerkelijke partijen als een gelukkig voorteken. Nu de geest van behoud zich in zijn laatste verschansing terugtrok, was de liberale overwinning nabij en kreeg de moderniteit ruim baan.

Hij verkeek zich op de gedrevenheid van zijn tegenstanders onder leiding van Abraham Kuyper, die in korte tijd een krant, een partij en een universiteit oprichtte om over een breed front strijd te voeren. Zijn antwoord op de vlieg van Kappeyne was: ‘Neem dan ook uit het wapenschild der Nederlanden de leeuw weg, het beeld der fierste vrijheid, en stel ervoor in de plaats de adelaar met het lam in de klauw, beeld der tirannie’.

Een beetje te bloemrijk voor deze tijd misschien, maar het beeld bevat in essentie de vraag wat voor samenleving je wilt: een waarin de meerderheid minderheden dwingt tot aanpassing of een die de verscheidenheid waarborgt.

De liberale dwingelandij verenigde niet, maar verdeelde juist

De Pacificatie van 1917, die een eind maakte aan de Schoolstrijd, verankerde de pluriforme samenleving met als sterk neveneffect dat socialisten, katholieken en protestanten ook democraten werden. Het wapenfeit is dus niet te onderschatten: ons bestel is een school voor democratie als moeizaam, maar werkbaar systeem van besluitvorming en, niet minder, als vorm van beschaving.

Kappeyne riep in 1874 uit: “Voor de kerken is geen toekomst meer weggelegd”. Dijkhoff zei in 2018 triomfantelijk: “Nu zijn we de dominante stroming. We hebben de strijd tegen de socialisten en de bedilzucht van de kerk gewonnen.”

Een revanche voor de Pacificatie die het einde betekende van de liberale dominantie? Het lijkt erop. Het was ook geen toeval dat de aanvallen vanuit de VVD op de onderwijsvrijheid begonnen in de jaren negentig, toen de liberalen weer uitzicht kregen op herovering van hun dominantie. De komst van moslims heeft de oude aandrift met behulp van de staat mensen te bevrijden van godsdienst nog verder versterkt.

Dijkhoff schrijft dat ‘zelfs als men in vrijheid kiest voor de onvrijheid’ de liberaal gealarmeerd moet zijn. Het doet denken aan het pleidooi van socialist Herman Gorter voor staatsscholen. Dat leek misschien dwang, maar het was ‘dwang om van dwang te bevrijden en groter vrijheid te brengen’.

De onderwijsvrijheid, hoewel de natie uit liberale hand (Cort van der Linden) geschonken, is historisch gezien geen prominent liberaal geloofsartikel. Maar de tolerantie, de vrije schoolkeuze en de vrijheid van burgers, zonder overheidsgebod, hun eigen leven in te richten zijn dat wel.

Deze stroming, waarvan Hans Wiegel zo goed als de laatste representant is, voert zelfs terug naar Thorbecke, die wars was van schooldwang en voogdij over de lesboeken. Met Dijkhoff raakt de VVD verder van dit pad met het risico de natie opnieuw diep te verdelen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Deel dit artikel

De liberale dwingelandij verenigde niet, maar verdeelde juist