Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Twee jaar cel? Daar halen ze in Rusland de schouders over op

Democratie

Janne Chaudron

Tatjana Gloesjkova, mensenrechtenadvocaat bij de Russische organisatie Memorial. © Patrick Post
interview

President Poetin zal de vrijheid van meningsuiting in Rusland de komende zes jaar verder beknotten, onder meer door het internet te censureren, voorspelt mensenrechtenadvocaat Tatjana Gloesjkova.

Tatjana Gloesjkova is geen Russische activiste van het eerste uur. Bij toeval kreeg ze zeven jaar geleden een baan als mensenrechtenadvocaat bij het onafhankelijke mensenrechtencentrum Memorial. Het werk is niet zonder risico's en de keren dat ze een overwinning boekt in eigen land is op een hand te tellen. "We hebben geen illusies, de vrijheid van meningsuiting wordt verder ingeperkt. We zijn hooguit in staat om de situatie te stabiliseren", zegt Gloesjkova die onlangs op uitnodiging van het Amsterdamse debatcentrum De Balie in Nederland was.

Lees verder na de advertentie

Vladimir Poetin is net herkozen. Wat verwacht u van zijn nieuwe termijn?

"Een collega van mij verwoordde het laatst heel treffend: over vier jaar lopen we de rechtszaal uit en halen onze schouders op over twee jaar celstraf voor mensen die zich uitspreken over gevoelige onderwerpen. Ik kan me nog goed herinneren dat we geschokt waren over de hoge boetes (tot 4000 euro) die activisten in 2012 kregen opgelegd na protesten tegen het Poetin-regime. We staan er nu niet meer van te kijken. Er is in de tussentijd veel veranderd. Ngo's worden beboet, gemiddeld zo'n 7000 euro, als ze zich niet laten registreren als 'buitenlandse agenten'. De term alleen al is beladen, want geen organisatie wil te boek staan als spion.

"Daarnaast is de wetgeving expres vaag geformuleerd. Organisaties die geld uit het buitenland ontvangen en betrokken zijn bij 'politieke activiteiten' moeten zich registreren. Ze moeten aan tal van regels voldoen, denk aan het controleren van de boekhouding door 'onafhankelijke' bureaus. Wij verdedigen momenteel 61 ngo's, die veroordeeld zijn onder deze wet, voor het Europees Hof van de Mensenrechten. Veel van deze kleine ngo's hebben simpelweg geen geld om dit soort controles te laten uitvoeren."

Als je geen onderdeel uitmaakt van de belangrijkste religieuze groeperingen ben je verdacht

Mensenrechtenadvocaat Tatjana Gloesjkova

"Ook op andere vlakken zijn de teugels de afgelopen zes jaar aangehaald. De Jarovaja-wetten, twee jaar geleden aangenomen, hebben veel impact. Die zijn bedoeld om terrorisme te bestrijden, maar in werkelijkheid perken ze iedere vorm van religieuze vrijheid in. Ik verdedigde een Amerikaan, een baptist, die religieuze bijeenkomsten organiseerde in zijn huis. Hij deelde folders uit in de buurt. Dat mag niet onder de nieuwe wetgeving, want alleen in kerken en moskeeën mag religie tot uiting komen. Hij moest een boete betalen van 550 euro.

"Alles wat je zegt en wat je bent moet aanvaardbaar zijn voor de autoriteiten. Die wetten hebben niet zoveel met terrorisme te maken, het gaat er veel meer om dat je onderdeel uitmaakt van de belangrijkste religieuze groeperingen (moslim, orthodox of boeddhistisch). Als je daar niet bij hoort, ben je verdacht."

Internet was lange tijd de plek waar de vrijheid van meningsuiting gewaarborgd was. Hoe is dat nu?

"Ik zou nu drie of vier keer nadenken voordat je iets plaatst op VKontakte (het Russische Facebook, red.) anders dan een foto van je kat. Gebruikers moeten bij registratie hun telefoonnummer opgeven. In Rusland zijn alle nummers gekoppeld aan het paspoort. De autoriteiten weten dus precies wie je bent en kunnen je gemakkelijk achterhalen."

"De afgelopen jaren zijn veel mensen op die manier voor de rechter gebracht. Zo was er een vrouw die oude foto's van haar huis, tijdens de oorlog in bezit van de nazi's, op VKontakte plaatste. Ze schreef onder de foto waarop swastika's te zien waren: 'kijk dit is mijn huis, gebruikt door de nazi's.' Ze kreeg een boete omdat ze swastika's zou promoten."

Waarom die controle?

"Het heeft te maken met gemak. De lokale autoriteiten moeten een bepaald aantal misdrijven per jaar oplossen. Iemand die berichten plaatst op VKontakte is makkelijker te achterhalen dan een 'echte' crimineel.

"Er heerst ook een angstcultuur, zeker in de regio. Mensen zijn bang om hun baan te verliezen, en proberen onmisbaar te zijn.

"Er worden ontzettend veel 'misdrijven' onderzocht. De druk in de regio is nog groter omdat iedereen elkaar kent. De mensen die de kantoren van oppositiepoliticus Aleksej Navalny leidden, staan voortdurend onder druk. Zelfs hun familieleden moeten vrezen voor hun baan."

Is het, in zo'n klimaat, nog wel mogelijk mensenrechtenadvocaat te zijn?

"Het is gevaarlijk. Sommigen worden opgesloten, of het werk wordt hen onmogelijk gemaakt. Ik ken ook advocaten die geen mensenrechtenzaken meer aannemen omdat ze bang zijn voor problemen met lokale autoriteiten. Die contacten zijn vaak belangrijk omdat ze bijvoorbeeld ook een lokale ondernemer verdedigen."

Waarom doet u dit werk nog?

"Omdat we heel soms succesvol zijn. In Dagestan, op de Kaukasus, bijvoorbeeld is het ons gelukt om mensen van terreurlijsten te halen. Zelfs kinderen werden op een gegeven moment op de lijst geplaatst, vaak zonder enige reden.

"De eerste die zich hiertegen verzette was een arts, en de lokale agent kon niet verklaren waarom deze man op de lijst stond. Wij wonnen de zaak.

"Op nationaal niveau boeken we misschien weinig vooruitgang, maar het is belangrijk dat een internationale instantie rechtspreekt (de zaken die dienen voor het Europees Hof voor de Mensenrechten, red.) en oordeelt wie verantwoordelijk is.

"Wat we nu doen is vooral documenteren. We zien aan de Stalin-periode hoe belangrijk dat is. Dus iedere keer als ik een document opberg denk ik aan de historici die over honderd jaar blij zijn dat wij de misdaden hebben vastgelegd."

Wat doet Memorial?

Het mensenrechtencentrum Memorial is een maatschappelijke organisatie, opgericht in 1993.

Het zet zich in voor bescherming van de mensenrechten en vrijheid van meningsuiting in de breedste zin van het woord, variërend van homorechten tot de vrijheid van religie en de rechten van migranten.

Het mensenrechtencentrum staat in nauw contact met het instituut voor geschiedenis, ook Memorial genaamd. Dat publiceert over het totalitaire verleden van de Sovjet Unie.

Lees ook:  De vraag die in het Kremlin bovenaan de agenda staat

Vladimir Poetin en zijn entourage kunnen na de verkiezingen opgelucht ademhalen. In ieder geval voor de komende zes jaar is hun positie veiliggesteld. Dat geeft lucht en tijd om na te denken over hoe het verder moet in 2024, als Poetins nieuwe ambtstermijn afloopt. Want dat die vraag en geen andere in het Kremlin en ver daarbuiten bovenaan de agenda staat, daarover geen twijfel. Lees ook: Poetin kan weer ongemoeid zes jaar door. Hoe ziet dat eruit?

Deel dit artikel

Als je geen onderdeel uitmaakt van de belangrijkste religieuze groeperingen ben je verdacht

Mensenrechtenadvocaat Tatjana Gloesjkova