Tussen Turkije en Europa is het zelden een harmonieuze relatie geweest

democratie

Pieternel Gruppen

Atatürk (midden) op het stoomschip SS Karadeniz. © rv

Turkije en Europa spelen al tientallen jaren het spel van aantrekken en afstoten. De laatste diplomatieke rel zet de verhouding weer op scherp. Een haat-liefdegeschiedenis in zes bedrijven.

Eerste avances

Lees verder na de advertentie

De opvarenden dansten, dineerden en maakten tot diep in de nacht muziek. Met het stoomschip SS Karadeniz deed Turkije in 1926 een serieuze verleidingspoging. De drijvende tentoonstelling moest de Europeanen ervan overtuigen dat de jonge Turkse republiek - drie jaar daarvoor door Atatürk gesticht - een modern westers land was geworden. Dat de Turkse vrouwen geen sluier droegen en de mannen geen fez.

Met deze promotietour wilde het land afrekenen met het imago van 'zieke man van Europa' zoals Turkije aan het eind van de Ottomaanse periode bekendstond. Kunstenaars, zakenmannen en bankiers reisden mee. Net als het staatsorkest dat in elke haven, of het nou Hamburg, Londen, Napels of Amsterdam was, het volkslied van het gastland speelde. Het stoomschip werd in heel Europa enthousiast verwelkomd.

Lid van de Europese club is Turkije nog altijd niet, wel sloot het in 1963 een as­so­ci­a­tie­ver­drag

Toch werden de eerste formele banden met het Westen pas na de Tweede Wereldoorlog bestendigd. In 1952 werd Turkije formeel bondgenoot toen het toetrad tot de Navo. Een paar jaar later, in 1959, vroeg toenmalig premier Adnan Menderes als een van de eerste het lidmaatschap aan van de Europese Economische Gemeenschap, die toen nog maar uit zes landen bestond.

Lid van de Europese club is Turkije nog altijd niet, wel sloot het in 1963 een associatieverdrag. Daarin staat dat Turkije een Europees land is dat op termijn lid mag worden van de EEG. Europa was blij met alle Turkse aandacht en toenadering, vooral tijdens de Koude Oorlog. Turkije vormde met zijn strategische ligging een goede buffer tussen oost en west, en een brug naar het Midden-Oosten.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Soldaten in de straten van Istanbul, 1980. © Gamma-Keystone via Getty Images

Afstoten en aantrekken

Gekleed in uniform kondigde de Turkse generaal Kenan Evren in september 1980 op de staatstelevisie aan dat de militairen de macht in het land hadden overgenomen. Namens de coupplegers zei hij bereid te zijn 'om onze bezittingen en zelfs ons leven op te offeren voor ons land en de welvaart en het geluk van onze natie'. Drie jaar van militair bestuur volgde. Honderdduizenden Turken verdwenen achter de tralies, vijftig van hen werden opgehangen.

Er waren eerdere staatsgrepen geweest, maar deze ging een stap verder. Het leger voerde een nieuwe grondwet en een heel nieuw politiek systeem in, waarin weinig plaats was voor mensenrechten. In de jaren tachtig nam het Europese parlement de ene na de andere resolutie die de Turkse machthebbers op de vingers tikte.

Dat Turkije even geen aantrekkelijke partner was, vond Europa niet zo erg. Na de val van de Berlijnse muur in 1989 had Brussel vooral oog voor de voormalige Oost-Europese landen die het graag aan de Europese club wilde binden. Turkije voelde zich beledigd en aan het lijntje gehouden. Er is een nieuwe Berlijnse muur opgetrokken, uitte toenmalig premier Mesut Yilmaz zijn frustratie. "En dit keer gaat het om een culturele muur."

Ankara verweet Europa bovendien onderdak te bieden aan terroristen. De Koerdische PKK, die in de jaren tachtig een opstand tegen de Turkse regering begon en een onafhankelijke staat wilde stichten, werd volgens de Turken te hartelijk ontvangen in Europa. Het interne conflict met de Koerden in het zuidoosten van Turkije, waarbij in de jaren negentig tienduizenden doden vallen, veroorzaakte spanningen in de Europees-Turkse relatie. Die bereikt een dieptepunt als de gevluchte PKK-leider Abdullah Öcalan in Italië een schuilplaats vindt.

Toch blijven Turkije en Europa aantrekkelijke partners voor elkaar. De onderlinge handel bloeit en in 1995 komen ze een douane-unie overeen die de onderlinge tarieven afschaft.

Tekst loopt door onder afbeelding.

EU-gezant Solana en de Turkse premier Ecevit bespreken de Turkse EU-kandidatuur in 1999. © REUTERS

Voorzichtige verloving

"We hebben een ja", juichte EU-gezant Javier Solana opgelucht in december 1999 na een bezoek aan Ankara. Hij had gesproken met de Turkse premier Bülent Ecevit. De Turkse premier stemde uiteindelijk in met de strenge voorwaarden die aan het kandidaat-lidmaatschap van de EU worden gesteld. Ecevit reisde halsoverkop af naar Helsinki om daar op de EU-top de verloving te beklinken. 

"De Turken zijn al zeshonderd jaar Europeanen", zei hij in zijn optimistische speech. "Sommige EU-lidstaten zullen denken dat het nog jaren duurt voordat Turkije een volwaardig lid wordt. Maar ik ben ervan overtuigd dat gezien de dynamiek van de Turken en hun hang naar democratie, we dit doel in een veel kortere periode zullen bereiken."

Turkije gold in Europa als 'mo­del-mos­lim­land' dat stevig aan het democratiseren was

De eerste jaren van het nieuwe millennium verdiepte de verhouding zich snel nadat de AKP van Erdogan aan de macht kwam. In sneltreinvaart hervormde Turkije zijn grondwet. De doodstraf in vredestijd werd afgeschaft, de anti-terreurwet werd drastisch gewijzigd en er kwam meer ruimte voor andere talen en culturen. En een staakt-het-vuren met de PKK hield stand. 

Turkije gold in Europa als 'model-moslimland' dat stevig aan het democratiseren was. Premier Erdogan werd onthaald als democraat en hervormer. De Turkse inspanningen, onder leiding van Erdogan, werden in 2005 beloond met de formele opening van de onderhandelingen over het EU-lidmaatschap.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Een demonstrant op het Taksimplein in Istanbul brengt zijn katapult in stelling. © AFP

De eerste barstjes

"Geen kracht kan ons van Europa losscheuren", zei de toenmalige Turkse minister van buitenlandse zaken Ahmet Davutoglu begin 2013 nog zelfbewust. Toch waren die krachten wel degelijk aan het werk, binnen Turkije en in Europa. Nog datzelfde jaar zette de verwijdering tussen Ankara en Brussel in. 

Toen Kroatië in mei wél officieel EU-lid werd en Turkije nog altijd in de wachtkamer zat, begon het in Ankara opnieuw te knagen. Een paar Europese landen, Frankrijk voorop, twijfelden steeds luider of een moslimland wel lid van de Europese club kan worden. De zaadjes van die twijfel waren al jaren eerder gezaaid door de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Nicolas Sarkozy.

De Turkse regering vroeg zich hardop af waarom die vraag niet eerder was gesteld, bijvoorbeeld tijdens de Koude Oorlog. Europa meet met twee maten, zei Ankara.

Maar het waren vooral de gebeurtenissen in Turkije zelf die de relatie met Europa echt op scherp zetten. In de zomer van 2013 demonstreerde een groepje activisten in het Gezipark in Istanbul tegen de komst van een winkelcentrum. Met harde hand dreef de politie ze uiteen. Honderdduizenden mensen trokken daarop naar het nabijgelegen Taksimplein. 

Toen Kroatië in mei wél officieel EU-lid werd en Turkije nog altijd in de wachtkamer zat, begon het in Ankara opnieuw te knagen

Ze zetten tenten op en een lappendeken van organisaties verenigde zich in een Occupy-achtig protest tegen de regering. "Tayyip, neem ontslag", werd de leus op het plein, verwijzend naar premier Erdogan. Die liet traangas en waterkanonnen inzetten. Duizenden mensen raakten gewond en werden gearresteerd, er vielen acht doden.

Toen Erdogan in augustus 2014 tot president werd gekozen, leek hij een nieuw Turkije leven in te willen blazen, een land dat niet langer aan de leiband van Europa wenst te lopen en zijn eigen autocratische pad bewandelt. Toen hij een jaar later bij de verkiezingen de meerderheid in het parlement verloor, koos hij een nieuwe strategie.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Supporters van president Erdogan tonen hun vaderlandsliefde na de mislukte coup in 2016. © EPA

Moddergooien

Politieke tegenstanders werden geïntimideerd, kritische journalisten opgesloten en het staakt-het-vuren met de PKK aan flarden geschoten. De interne problemen stapelden zich op. Ankara kreeg te maken met de opvang van zo'n drie miljoen vluchtelingen, terroristische aanslagen, en raakte verstrikt in de oorlog in buurland Syrië. Als klap op de vuurpijl moest de Turkse regering in de zomer van 2016 een couppoging het hoofd bieden, waarbij minstens 240 doden vielen en Erdogans leven ook bedreigd zou zijn geweest.

De Europeanen hadden te weinig oog voor zijn problemen en leefden niet voldoende mee, vond de Turkse president. Europese leiders kwamen niet bij hem op bezoek na de mislukte staatsgreep om hem een hart onder de riem te steken, klaagde hij tegen zijn aanhangers op een rally. "Maar ze zijn er als de kippen bij om vernederende dingen te zeggen. Laat ze die wijsheid voor hen zelf houden."

De president doelde daarmee op de kritiek die in Europa losbarstte over het harde optreden van de Turkse regering na de couppoging. In de nasleep werden honderdduizenden mensen ontslagen, tienduizenden verdwenen achter de tralies. Aanhangers van de in ballingschap levende prediker Fethullah Gülen, die Erdogan verantwoordelijk stelde voor de couppoging, maar ook journalisten en gekozen volksvertegenwoordigers. 

De verhouding tussen Brussel en Ankara werd steeds ongemakkelijker. Erdogans autocratische optreden gaat in tegen alle waarden in die de Europese Unie zegt te vertegenwoordigen. Maar tegelijkertijd heeft Brussel Ankara meer dan ooit nodig. Want voor de zoveelste keer in de geschiedenis blijkt de strategische positie van Turkije van groot belang. Dit keer dient het land als ophaalbrug. De omstreden EU-Turkijedeal die een jaar geleden is afgesproken moet voorkomen dat vluchtelingen vanuit Turkije naar Europa doorreizen. In ruil ervoor kreeg Ankara geld en werden visumafspraken geliberaliseerd.

Europese leiders kwamen niet bij hem op bezoek na de mislukte staatsgreep

Als Ankara iets niet bevalt, dreigt het vluchtelingen door te laten reizen naar Europa. En daarmee krijgt Erdogan een machtig instrument in handen, dat hij in de diplomatieke rellen die elkaar steeds sneller opvolgen, regelmatig inzet. Ook na de laatste rel met Nederland, waarbij een Turkse minister het land wordt uitgezet en een andere niet mag landen, waarschuwt de regering de boten met vluchtelingen door te laten varen. Vooralsnog blijft het bij dreigementen en wat voorzichtige (vooral diplomatieke) sancties. Want ook Turkije heeft de EU, de grootste import- en exportpartner van het land, nog altijd nodig.

Toch lijkt deze laatste confrontatie tussen de Europa en Turkije een nieuwe fase in te luiden in hun moeizame relatie. Excuses aanbieden zijn beide kemphanen niet van plan. "Het idee alleen al is bizar", reageerde de Nederlandse premier Rutte. In plaats daarvan gaat het moddergooien over en weer door en is het de vraag of de brokstukken nog te lijmen vallen.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Erdogan voert campagne voor het referendum over de grondwetswijziging. © REUTERS

Breuk?

"Wij gaan onze eigen weg en jullie ook", zei Erdogan in mei vorig jaar tegen Brussel toen hij aankondigde de strikte terreurwet in zijn land niet aan het Europese model aan te passen. En het lijkt er inderdaad op dat hij zijn land voorbereidt op een scheiding. De karakters van beide partners zijn onverenigbaar geworden. Erdogan neemt voortdurend maatregelen die Brussel tegen de borst stuiten. Zo verlengt hij keer op keer de noodtoestand en oppert hij de doodstraf opnieuw in te voeren.

Met het presidentiële stelsel dat hij volgende maand in een referendum aan de Turken voorlegt, wordt bij Europa waarschijnlijk de definitieve grens bereikt. De grondwetswijziging die de Turkse president voor ogen staat, versterkt zijn machtspositie zo zeer dat die niet meer te rijmen valt met de Europese opvattingen over democratisch bestuur.

Het lijkt er inderdaad op dat hij zijn land voorbereidt op een scheiding

Het Europees parlement heeft zijn leiders al opgeroepen de onderhandelingen over Turks lidmaatschap, die feitelijk al sinds 2014 stilliggen, formeel te bevriezen.

Dat er nog praktische bezwaren in de weg staan - zo kan het associatieakkoord niet zomaar worden verscheurd - wordt in deze fase even vergeten.

Turkije zoekt intussen een nieuw liefje. Ankara flirt met de Shanghai 5, een samenwerkingsverband met onder andere China en Rusland

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Lid van de Europese club is Turkije nog altijd niet, wel sloot het in 1963 een as­so­ci­a­tie­ver­drag

Turkije gold in Europa als 'mo­del-mos­lim­land' dat stevig aan het democratiseren was

Toen Kroatië in mei wél officieel EU-lid werd en Turkije nog altijd in de wachtkamer zat, begon het in Ankara opnieuw te knagen

Europese leiders kwamen niet bij hem op bezoek na de mislukte staatsgreep

Het lijkt er inderdaad op dat hij zijn land voorbereidt op een scheiding