Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Trump en Wilders misbruiken democratie

Democratie

Hans Goslinga

© ANP
Column

Van wie is de volgende uitspraak? 'De democratie is als levenshouding er een van redelijkheid. En daarom, zeggen velen, zijn haar kansen slecht in een wereld waarin het irrationele zo'n geweldige rol speelt en waarin demagogie en brutaliteit overal op de voorgrond treden'.

Nee, niet van Alexander Pechtold bij het vijftigjarig bestaan van D66. Het citaat is afkomstig van de politieke denker en socialistische politicus Jacques de Kadt (1897-1988). Hij schreef de woorden in 1949, nadat de democratie een van haar rivalen, het fascisme, had verslagen, en zich opmaakte voor een Koude Oorlog tegen een andere anti-democratische kracht, het communisme. Deze strijd duurde langer, maar eindigde in 1989 ook met een overwinning voor de democratische wereld.

De conclusie kan zijn dat de tijdgenoten die De Kadt aanhaalde, over haar kansen te pessimistisch waren. Sterker nog, de democratie heeft sinds 1949 steeds meer grond onder de voeten gekregen. Niet zo vreemd. De Kadt zong de lof van 'het positieve in de democratie' en stelde vast dat het opgeven van de verworvenheden van deze staatsvorm niets anders heeft voortgebracht dan 'pauperstaten vol corruptie en stompzinnigheid'.

Daartegenover stelde hij de democratie, in de bondigste definitie die ik ken, als 'georganiseerde vrijheid'. Toch voerde hij bewust de beduchtheid van anderen op, omdat hij onderkende dat 'autorijen en brullen', zoals hij in de jaren dertig het nationaal-socialisme samenvatte, verleidelijk kunnen zijn. Zeker in competitie met een 'ingewikkeld systeem van evenwichten en remmen, dat zo langzaam en moeizaam werkt en zoveel ongemakkelijke pose eist'. Het democratische systeem vraagt iets van de burgers en volmaakt is het allerminst, noch in zijn werking noch in zijn oplossend vermogen.

Lees verder na de advertentie
Jacques de Kadt in 1980 © Wikimedia Commons
pauperstaten vol corruptie en stomp­zin­nig­heid

Democratie vs. Populisme

In de afgelopen jaren is meer dan duidelijk geworden hoe moeilijk de redelijkheid het heeft tegen irrationale krachten. Het boven weergegeven citaat van De Kadt lijkt wel geschreven met het oog op de lopende strijd om het Amerikaanse presidentschap, die komende dinsdag een apotheose beleeft. De uitkomst zal hoe dan ook van invloed zijn op de krachtmeting tussen hoofd en onderbuik. Wint Trump, dan is dat slecht nieuws voor de democratische wereld, die in de Verenigde Staten tot nu toe haar belangrijkste hoeder heeft. Maar ook als hij verliest, is er geen reden rustig te gaan slapen.

Waarom heeft de democratie het, de vrijheid en andere zegeningen ten spijt, zo moeilijk in de strijd met wat eufemistisch als populisme wordt aangeduid? Behalve in de nood der tijden moet het antwoord worden gezocht in zowel de vrijheid als de houding van redelijkheid.

Donald Trump © ANP

Een lange neus

De Britse schrijver E.M. Forster had in 1951 twee hoeraatjes voor de democratie over. Het eerste omdat de staatsvorm ruimte verschaft voor een verscheidenheid aan opvattingen, het tweede omdat zij kritiek op het gezag toestaat. Two cheers for democracy, not three: zuinig, maar aan populisten als Trump en Wilders al niet besteed. Zij delen voortdurend uit, maar hebben nul incasseringsvermogen, en zij hebben de pest aan diversiteit.

Trump heeft op zijn verkiezingsbijeenkomsten een ronduit vijandige houding tegenover de vrije pers gecreëerd, Wilders trekt een lange neus naar alle instituties van de democratische rechtsstaat, maar schreeuwt moord en brand als een rechter een getuige-deskundige een kritische vraag stelt: 'Wat een vreselijke vooringenomenheid van deze rechter die haar PVV haat nauwelijks kan verhullen', twitterde hij gisteren tijdens het horen van Paul Cliteur, waarna een verzoek om wraking van de rechter volgde.

Het patroon is steeds hetzelfde: voluit gebruik maken van de vrijheid die de democratie biedt, maar geen respect opbrengen voor politieke tegenstanders en de instituties van de democratie en het recht; lak hebben aan de regels van zorgvuldigheid, maar wel met luid gekakel reageren als een rechter een kleine onzorgvuldigheid betracht.

Een knieval voor de brutaliteit

De Haagse rechtbank toonde een overmaat aan redelijkheid door voorafgaande aan de zaak-Wilders te verklaren dat geen van de rechters lid van een partij was of was geweest. Een knieval voor de brutaliteit, die de rechterlijke macht onnodig kwetsbaar maakt, zoals met de wrakingspoging is gebleken. Symboliseert de toga niet afdoende de onafhankelijkheid, onpartijdigheid en beroepseer van de rechter, om het even wat daar aan persoonlijke overtuigingen onder zit?

De democratie en rechtsstaat moeten zich niet zo gemakkelijk van de wijs laten brengen door het puberale politieke gedrag van Wilders en vooral ruggengraat tonen. Uiteindelijk berust de democratie, zoals De Kadt het uitdrukte, op 'een alledaagse vorm van broederschap, die meebrengt dat men overreding en overtuiging als normale vormen van omgang beschouwt'.

Symboliseert de toga niet afdoende de on­af­han­ke­lijk­heid, on­par­tij­dig­heid en beroepseer van de rechter, om het even wat daar aan persoonlijke overtuigingen onder zit?

Deel dit artikel

pauperstaten vol corruptie en stomp­zin­nig­heid

Symboliseert de toga niet afdoende de on­af­han­ke­lijk­heid, on­par­tij­dig­heid en beroepseer van de rechter, om het even wat daar aan persoonlijke overtuigingen onder zit?