Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Rechtsgeweten en sheriff des vaderlands

Democratie

Hans Goslinga

Premier Mark Rutte neemt afscheid van Ard van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie. © anp
Column

Je kunt in slechter gezelschap worden aangetroffen: Hirsch Ballin, Korthals, Donner, Opstelten, Van der Steur.

Allen ministers van justitie die moesten aftreden - Korthals zelfs met terugwerkende kracht, toen hij al minister van defensie was en niet meer op het tweede belletje van de postbode rekende. In de afgelopen kwarteeuw overleefde alleen Winnie Sorgdrager het ministerschap op dit departement, zij het niet zonder kleerscheuren.

CDA-fractieleider Buma, die lijkt voorbestemd voor de post in de volgende regeerperiode, is dus gewaarschuwd. Het ministerie van veiligheid en justitie is de politiek onveiligste plek in Den Haag, dat is duidelijk. De liberaal Van der Steur, het jongste slachtoffer, ging van incident naar incident voordat deze reeks hem fataal werd. De vraag is: hoe komt dat?

Een verklaring is dat Nederland in de afgelopen decennia een veiligheidsstaat is geworden, waarin het ministerie van justitie een centrale plek inneemt. Criminaliteit kreeg een internationaler karakter, terwijl de geweldsdreiging is verschoven van de Oder-Neissegrens naar de hoek van elke willekeurige straat. Buitenlandse zaken en Defensie zijn departementen in de politieke luwte geworden, Justitie staat in het brandpunt.

Lees verder na de advertentie
Het ministerie van veiligheid en justitie is de politiek onveiligste plek in Den Haag, dat is duidelijk

Sybrand Buma © anp

Aandrijvende kracht

De politieke gevoeligheid is daardoor sterk toegenomen. Piet Hein Donner suggereerde tijdens zijn ministerschap een veldbedje voor hem neer te zetten in de Kamer, zo vaak moest hij zich voor het een of ander verantwoorden. De strafrechtketen is nu eenmaal lang en kent verscheidene geledingen waarin altijd wel wat fout gaat. Soms ernstig fout, zoals de brand in de vreemdelingendetentie op Schiphol in 2005, die tot het aftreden van Donner leidde.

Bij zijn vertrek hekelde Donner de tendens zoveel verantwoordelijkheid op het bord van de overheid te leggen voor het voorkomen van rampen dat de vraag opkwam of die verantwoordelijkheid nog te dragen is. "Telt alleen nog het voorkomen van gevaren, dan komen rechtsstaat en democratie in het gedrang", zei hij. Dat is een kant van de medaille, de andere is dat politici hierbij een sterke aandrijvende kracht zijn. De Schipholbrand, die elf asielzoekers het leven kostte, was ook de bijna voorspelbare uitkomst van een overspannen beleid vreemdelingen buiten de deur te houden.

Donner sprak bij zijn aftreden als een minister van justitie die was gemangeld in zijn tweeledige rol, die van het rechtsgeweten van het kabinet aan de ene kant en die van sheriff des vaderlands aan de andere kant. De geschiedenis heeft laten zien dat het veiligheidsdenken nadien niet minder maar nog veel meer politiek gewicht heeft gekregen, vooral na de naamswijziging van het ministerie met het aantreden van Rutte I in 2010 waarbij veiligheid voorop werd gezet.

Piet Hein Donner suggereerde tijdens zijn ministerschap een veldbedje voor hem neer te zetten in de Kamer, zo vaak moest hij zich voor het een of ander verantwoorden

Piet Hein Donner © anp

Veiligheidsdenken

De naamswijziging die na twee eeuwen nodig werd geacht, stond niet op zichzelf, maar werd als het ware belichaamd door de aanstelling van Fred Teeven als staatssecretaris, een man die zich in zijn functie van officier van justitie in Amsterdam als een crimefighter had leren kennen. Teeven stond voor een stroming in de staande magistratuur die het boeken van resultaten naar Amerikaans model, dus inclusief deals, belangrijker vindt dan waarheidsvinding.

In dat perspectief, de verstoorde balans tussen recht en veiligheid, is het aftreden van Opstelten, Teeven en Van der Steur een bijna onvermijdelijke uitkomst. Het eenzijdige veiligheidsdenken leidt zonder tegenwicht uiteindelijk tot een staat binnen de staat, die zich moeilijk verdraagt met de informatieplicht van ministers aan het parlement.

De nasleep van de Teevendeal levert een schoolvoorbeeld van hoe zo'n proces werkt, zeker als het wordt versterkt door ontsporend coalitiemonisme waarbij tussen Kamerleden, tot en met voorzitter Van Miltenburg toe, en bewindslieden rolvervaging optreedt. Zo bekeken komt het aftreden van Van der Steur eerder te laat dan te vroeg.

Zo bekeken komt het aftreden van Van der Steur eerder te laat dan te vroeg

Ard van der Steur © anp

Hoe sterk zijn verweer in het Kamerdebat ook was - zozeer dat de oppositie wanhopig openingen poogde te forceren, grote woorden als 'leugens' en 'bedrog' niet schuwend - voor de verhouding tussen kabinet en parlement is zijn heengaan zuiverend. Voor het departement kan het bovendien werken als de befaamde 'zweepslag', het krachtige signaal aan ambtenaren dat een omslag in het denken nodig is.

Tot slot noopt het verlies van vier topfiguren de VVD tot reflectie, zowel wat betreft het geroffel op de trom van veiligheid als de losse politieke zeden. Misschien heeft VVD-aanvoerder Rutte iets aan de uitspraak van de christen-democraat Balkenende dat de discussie over normen en waarden 'niet alleen thuishoort in de Schilderswijk en de Bijlmer, maar ook in Aerdenhout en Blaricum'.

Deel dit artikel

Het ministerie van veiligheid en justitie is de politiek onveiligste plek in Den Haag, dat is duidelijk

Piet Hein Donner suggereerde tijdens zijn ministerschap een veldbedje voor hem neer te zetten in de Kamer, zo vaak moest hij zich voor het een of ander verantwoorden

Zo bekeken komt het aftreden van Van der Steur eerder te laat dan te vroeg