Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Polarisatie in de VS: waar houdt dit op?

Democratie

Seije Slager

© Studio Vonq
Interview

Amerika wordt verscheurd door de steeds grimmiger vijandschap tussen Democraten en Republikeinen. Twee Amerikaanse deskundigen die ervaring hebben in conflictgebieden overal ter wereld over hun eigen democratie: hoe gezond is die nog?

Kenneth Cloke, 77, heeft zijn leven lang dialogen georganiseerd. Tussen Israëli’s en Palestijnen, Russen en Oekraïners, Hutu’s en Tutsi’s, de lijst is schier eindeloos. Hij schreef boeken over conflictbemiddeling, en richtte de organisatie Mediators Beyond Borders op. En nu, op zijn oude dag, moet hij ineens meemaken hoe in zijn eigen land Republikeinen en Democraten elkaar op steeds onhoffelijker wijze in de haren vliegen. “Het is moeilijk om aan te zien wat er hier gebeurt. Veel van de waarden waar ik een groot deel van mijn leven als mediator aan heb gespendeerd, komen in de verdrukking.”

Lees verder na de advertentie
We hebben wel vaker sa­men­zwe­rings­den­kers in de Amerikaanse politiek gehad, maar nog nooit als president

Thomas Zeitzoff, politicoloog

Die waarden komen neer op: politiek niet als een spelletje zien waarin je alleen kunt winnen of verliezen. Goed luisteren naar elkaar. Open vragen stellen, op zoek gaan naar de angsten en verlangens die verborgen zitten onder geharnaste politieke stellingnames, en daar gemeenschappelijk terrein ontdekken.

Kom daar nog maar eens om in de Verenigde Staten van vandaag. De tegenstellingen tussen Democraten en Republikeinen staan zo op scherp, dat politieke discussies veelal zijn verworden tot een bikkelhard welles-nietes. Je kon het een maand geleden zien bij de benoeming van Brett Kavanaugh tot het Hooggerechtshof, die beschuldigd werd van aanranding. De Democraten en Republikeinen in de Senaat maakten er een scheldpartij van, en leken er heilig van overtuigd dat de andere partij een cynisch politiek spel aan het spelen was. Het blijft niet altijd bij bittere woorden. In de weken voor de verkiezing kregen prominente Democraten als Hillary Clinton en Barack Obama bombrieven in de bus. Anderhalve week geleden drong vervolgens een rechts-extremist een synagoge in Pittsburgh binnen, en schoot elf bezoekers dood.

Fake news

In zo’n geval zou je verwachten dat de president de natie bij elkaar probeert te brengen, maar Donald Trump somberde in het openbaar dat deze schietpartij de Republikeinse kansen bij de verkiezingen  verminderde, deed nog maar eens een aanval op de ‘fake news media’, en hield een pleidooi voor meer wapenbezit, om in de toekomst terug te kunnen schieten bij zulke aanslagen. Die reactie zorgde er weer voor dat veel inwoners van Pittsburgh protesteerden tegen de komst van Trump naar hun stad.

Het geweld komt overigens niet uitsluitend uit rechtse hoek: vorig jaar overleefde het prominente Republikeinse congreslid Steve Scalise een moordaanslag: hij werd door een linksradicaal beschoten tijdens een potje honkbal.

Het is al met al een grimmig schouwspel, die Amerikaanse democratie anno 2018.

Eenlingen

Dat ziet ook Thomas Zeitzoff, een politicoloog van begin dertig die gespecialiseerd is in politiek geweld, en die aan de American University in Washington werkt. Ook hij deed veel onderzoek in gewelddadige verre buitenlanden, zoals Oost-Oekraïne, Israël en Mexico. En ook hij vertelt dat de Verenigde Staten steeds meer op zulke landen gaan lijken. “Iemand in Oekraïne plaagde me er laatst nog mee: bij ons is het misschien een zootje, maar bij jullie is het niet veel beter met die Trump.”

Al wil hij de paniek die sommige Amerikanen voelen over de staat van hun democratie wel graag relativeren: het lijkt nu misschien gewelddadig, maar in de jaren zestig was er nog veel meer politiek geweld in Amerika. “Dat vergeten we weleens. Toen had je linkse organisaties als de Weather Underground die aanslagen pleegden.”

Het verschil met toen en nu: “Destijds werd het geweld vanuit organisaties gepleegd. Nu zijn het eerder eenlingen die radicaliseren, lone wolves. Dat is overigens een problematische term. Ze hebben toegang tot heel veel media en opereren in een context van toenemende maatschappelijke polarisatie.”

Het andere verschil: “We hebben nu een president die samenzweringstheorieën promoot, en zulke mensen opjut. We hebben wel vaker samenzweringsdenkers in de Amerikaanse politiek gehad, maar nog nooit als president.”

49 procent van de Republikeinen en 33 procent van de Democraten wil geen schoonzoon of -dochter van de andere partij

Fascistische techniek

Kenneth Cloke krijgt daar de koude rillingen van. De kwaliteit van het publieke debat verslechtert, vindt hij. Hij haalt Umberto Eco aan, die een klassiek essay schreef over het ‘oer-fascisme’. “Wat we nu meemaken, is een klassieke, fascistische techniek. Het taalgebruik wordt zo versimpeld, tot het punt dat er geen plek meer is voor complexe, genuanceerde gedachten.” En hoewel hij niet wil beweren dat dat automatisch tot oorlog leidt, weet hij vanuit zijn internationale ervaring dat het omgekeerde wel waar is: “Wat altijd voorafgaat aan oorlog, is de vernietiging van de dialoog.”

Ja, hoe staat het met die dialoog? In hoeverre is de politieke polarisatie neergedaald tot in het alledaagse leven? Moet iedereen straks op eieren lopen tijdens het kerstdiner? Of, nog erger, zitten er helemaal geen andersdenkenden meer aan het kerstdiner?

De statistieken lijken op dat laatste te wijzen. In 1960 had nog slechts 5 procent van de Republikeinen, en 4 procent van de Democraten er moeite mee als hun zoon of dochter met iemand van de andere politieke partij zou trouwen. Dat onderzoek is in 2010 voor de laatste keer herhaald, en toen zei inmiddels 49 procent van de Republikeinen en 33 procent van de Democraten dat ze geen schoonzoon of -dochter van de andere partij wilden. Volgens onderzoeksbureau Pew komt het moment in zicht dat er meer interraciale dan inter-partij huwelijken zijn in de Verenigde Staten. En zo zijn er nog veel meer onderzoeken die laten zien: Democraten en Republikeinen vertrouwen elkaar steeds minder, in de politiek, maar ook in het dagelijks leven.

Maar nou komt het gekke: als je gaat kijken naar hoe Amerikanen over specifieke politieke onderwerpen denken, zoals belastingen, zorgverzekeringen, abortus, of wat dan ook, dan zijn ze in de loop der jaren ook wel iets uit elkaar gedreven, maar lang niet zo extreem als de toegenomen wederzijdse afkeer doet vermoeden. Wat is hier aan de hand?

© vonq

Clubgevoel

De paradox is te verklaren door het feit dat de twee partijen van karakter veranderd zijn. In de jaren tachtig was de Democratische Partij ook nog het thuis van een hoop conservatieve zuiderlingen, en telde de Republikeinse Partij veel relatief liberale leden. “De polarisatie is van bovenaf ingezet”, zegt Zeitzoff. “In de jaren negentig maakten politici als Newt Gingrich de Republikeinse Partij tot een vehikel van de conservatieve beweging.”

Vanaf dat moment werd de Republikeinse Partij steeds meer het natuurlijke huis voor rurale, witte, traditioneel-christelijke stemmers, die vooral in het midden van het land wonen, en werd de Democratische Partij steeds meer bevolkt door liberale, stedelijke, seculiere kiezers die vooral aan de kusten te vinden waren. De partijen waren ooit los-vaste verbanden van min of meer gedeelde politieke voorkeuren, maar sinds 25 jaar vertegenwoordigen ze steeds meer een identiteit, een clubgevoel.

Dat is dus ook het slechte nieuws dat Zeitzoff heeft voor mensen die hopen dat Trump straks niet herkozen wordt, en dat daarmee de democratie weer ‘terug naar normaal’ gaat. “De polarisatie was er ook al tijdens Obama, en die zal na Trump niet ineens weg zijn.”

Sterker nog, er zijn tekenen dat de VS pas aan het begin staan van een veel steviger polarisatie. De New Yorkse politicoloog Patrick Egan publiceerde dit jaar een onderzoek dat veel aannames over hoe mensen tot hun politieke oordeel komen op zijn kop zet. In langjarig onderzoek werden Amerikanen naar hun politieke voorkeur gevraagd, maar ook naar andere aspecten van hun identiteit: hoe zouden ze zelf hun etniciteit, hun religieuze overtuiging, hun seksuele oriëntatie omschrijven? Je zou denken dat iemand zijn politieke keuze baseert op welke partij het beste voor zijn of haar rechten opkomt. Een homo die graag wil trouwen, stemt eerder op de Democraten, een traditionele christen eerder op de Republikeinen.

Maar Egan liet zien dat het de afgelopen jaren in de Verenigde Staten eerder andersom is: de meeste mensen hebben een stabiele partijvoorkeur, en brengen de andere aspecten van hun identiteit daarmee in lijn. Een christen die zes jaar geleden Democraten stemde, is nu bijvoorbeeld eerder geneigd om zich niet-religieus te noemen. Democraten die zichzelf zes jaar geleden als ‘wit’ omschreven, zijn nu eerder geneigd zich als lid van een etnische minderheid te omschrijven, bij Republikeinen is het precies andersom: die zijn zichzelf steeds meer als ‘wit’ gaan zien. Partijvoorkeur wordt steeds meer een primaire identiteit voor veel Amerikanen, die andere aspecten van de persoonlijkheid bepaalt.

Tribalisering

Dus dient zich de vraag aan: moeten we ons geen zorgen maken over de toekomst? Is dit niet het proces van tribalisering dat in andere samenlevingen uiteindelijk tot geweld leidt? En helemaal met een polariserende figuur als Trump aan de leiding?

Zeitzoff ziet het zo’n vaart niet lopen. Al heeft hij wel zorgen. Deze eeuw hebben de Democraten op één na alle verkiezingen gewonnen, op basis van het totaal aantal stemmen. Maar door het districtenstelsel kwam er toch drie keer een Republikeinse president aan de macht. Behouden mensen vertrouwen in het politieke systeem als dat zo duidelijk een partij bevoordeelt, vraagt hij zich hardop af.

Maar dat wil allemaal nog niet zeggen dat er een burgeroorlog in aantocht is. “Dat lees je soms, en dat vind ik echt onzin. Dan ga ik toch even de saaie ­politicoloog uithangen: de meeste ­burgeroorlogen vinden plaats in arme landen, met een zwakke staat en ­zwakke instituties. In zo’n context kan een figuur als Trump de druppel zijn. Maar de Amerikaanse instituties, en het vertrouwen erin, zijn behoorlijk sterk.”

Cloke waarschuwt juist: “Mensen zeggen vaak: het kan hier niet gebeuren. Maar wat is er, als je het procedureel bekijkt, nou helemaal nodig om een fascistische regering te installeren? Een substantieel deel van de bevolking dat ontevreden is, een autoritaire president, een meegaand congres, en een 5 tegen 4 meerderheid in het Hooggerechtshof.”

Rwanda

Hoe kan Amerika dat tij keren? Heeft Cloke een inspirerend internationaal voorbeeld van waar polarisatie gestopt werd? “De belangrijkste manier om polarisatie te overstijgen, is samenwerken. Ik vind Rwanda heel inspirerend. Daar zie je op alle niveaus van de samenleving een hoge participatie van vrouwen, en zorgen ze ervoor dat ­Hutu’s en Tutsi’s overal vertegenwoordigd zijn.”

Dat is nauwelijks een opwekkend voorbeeld te noemen. In Rwanda moest er eerst een genocide aan te pas komen. Cloke: “Ja, mensen krijgen pas door wat ze verloren zijn als ze het kwijt zijn. Maar het hoeft natuurlijk niet tot een genocide te komen. Misschien dat Trump al de wal is die het schip keert. Ik zie overal ook hoopvolle tekenen van mensen die zich politiek organiseren. Ik ben uiteindelijk niet pessimistisch. Ik heb de burgerrechtenbeweging meegemaakt in de jaren zestig. Als je in 1960 de rassenverhoudingen in de Verenigde Staten bekeek, was er ook geen enkele reden om optimistisch te zijn.”

Ook aan Zeitzoff vragen we een voorbeeld uit de internationale praktijk. Waar is Amerika anno 2018 mee te vergelijken? Zijn antwoord is verrassend, want het komt niet van ver: “Misschien zijn de VS nu wel met Californië begin jaren negentig te vergelijken. Amerika is demografisch aan het veranderen, van een Europees georiënteerd, vooral wit land, naar een meer diverse samenleving. En dat levert spanningen op. In Californië was dat begin jaren negentig al aan de hand, daar was toen ook veel te doen over illegale immigratie. Ze kozen een Republikeinse gouverneur, Pete Wilson, die heel hard zou gaan optreden tegen immigratie. Maar dat stopte uiteindelijk de verandering natuurlijk niet. En nu is Californië de meest Democratische staat van de VS.”

De toekomst ligt open, zegt Zeitzoff. “Dus misschien gaat die polarisatie alleen maar verder. Maar misschien is het ook wel een stuiptrekking op weg naar een heel nieuwe samenleving.”

Lees ook:

Trump toont ongekende polarisatie

De president gebruikte mooie woorden in zijn toespraak tot het Congres, maar brengt de partijen bepaald niet bij elkaar. ‘De toon was die van een opper-verdeeldheidzaaier.’

Grimmige verkiezingen laten zien hoe verdeeld Amerika is

Meer of minder Trump? Over die vraag spreken de Amerikanen zich vandaag uit bij de tussentijdse verkiezingen.

Deel dit artikel

We hebben wel vaker sa­men­zwe­rings­den­kers in de Amerikaanse politiek gehad, maar nog nooit als president

Thomas Zeitzoff, politicoloog

49 procent van de Republikeinen en 33 procent van de Democraten wil geen schoonzoon of -dochter van de andere partij