Partijen kleuren het altijd samen wel in

democratie

Maaike van Houten

© Chantal van Wessel
Analyse

Een stevige maatschappelijke analyse moet een eventueel nieuw kabinet van VVD, CDA, D66 en GroenLinks bij elkaar houden. Kunnen vier zulke verschillende partijen het eens worden over zo’n ‘kleurplaat’ van de samenleving?

Het gaat niet alleen om cijfers, het gaat ook om de stand van het land in de sociale en culturele sfeer

Lees verder na de advertentie

Ze zijn begonnen met de cijfers: eerst schoven de directeuren van De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau aan bij de besprekingen over een nieuw kabinet. Maar snel daarna zaten hun collega’s van het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving aan tafel. “Want het gaat niet alleen om cijfers, het gaat ook om de stand van het land in de sociale en culturele sfeer”, zei informateur Edith Schippers donderdag. “Dat onderwerp loopt als een rode draad door de formatie.”

Het CDA had liever eerst met de onderhandelaars van VVD, D66 en GroenLinks apart een analyse gemaakt van de stand van het land, om vervolgens op basis daarvan te praten over concrete thema’s. Maar vooral de VVD voelde daar niet voor. De liberalen hebben het niet zo op zulke maatschappelijke verkenningen en al helemaal niet als die gepaard gaan met morele boodschappen. 

Tegeltjeswijsheid

Tegeltjeswijsheid, schamperde de toenmalige politiek leider Gerrit Zalm in 2002 over de moreel getinte agenda van het eerste kabinet-Balkenende. Sindsdien is er in de VVD wel wat veranderd - premier Rutte en ook Edith Schippers hebben zich uitgelaten over de noodzaak van morele kaders - maar de geest van Zalm heeft de partij nooit helemaal verlaten.

Ook de verkiezingsprogramma’s van beide partijen weerspiegelen die andere insteek. Het programma van het CDA is doordesemd van het morele perspectief, het wil ‘breken met de politieke verlegenheid om morele keuzes te maken’. Het CDA hamert op gedeelde waarden en keert zich tegen het ‘onfatsoen, de mateloosheid en het doorgeschoten individualisme’ in de ‘ik-samenleving’.

Het VVD-programma daarentegen is te lezen als een variant van het ‘gave land’ van premier Rutte. Ons land is fantastisch, dat verdient bescherming. De crisis is achter de rug, ‘er kan weer volop geleefd worden’. D66 zit met haar optimistische toon - het gaat goed met Nederland - dicht bij de VVD, GroenLinks hangt tegen het CDA aan met haar pleidooi voor welzijn en tegen economisme, en deelt de nadruk op gelijke kansen met D66.

Bij die verschillen op programpapier komen de uitlatingen in campagnetijd. CDA-leider Buma verweet VVD’er Rutte ondanks diens oproep ‘normaal’ te doen een gebrek aan moreel leiderschap. Het land is, zei Buma, toe aan een morele revolutie. Hoe gaan die zo verschillende partijen een nieuw kabinet voorzien van een gezamenlijke analyse, een visie, een missie misschien zelfs? Want ook de VVD kan daar niet omheen: informateur Schippers heeft gezegd dat een pakket maatregelen niet genoeg is om de partijen bij elkaar te houden, er moet een stevig fundament onder.

Een eerste aanwijzing gaf Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Na zijn gesprek met de onderhandelaars zei hij maandag bij ‘Nieuwsuur’ dat hij het had gehad over economische en culturele onzekerheid. Lageropgeleiden zijn pessimistisch over baan en inkomen, lager- én hogeropgeleiden maken zich zorgen over fatsoen, over normen en waarden, over de mogelijkheid in Nederland ‘te zijn wie je bent’. Putters adviseerde de onderhandelaars een brug te slaan naar de mensen die zulke zorgen hebben.

Bruggen bouwen

Bruggen bouwen, dat was het motto van het vorige kabinet, van VVD en PvdA. Hun regeerakkoord laat zien dat het kan, verschillende uitgangspunten en één verhaal. Vanuit een ‘onverwoestbaar geloof in de toekomst’ wilden ze tegenstellingen overbruggen, tussen Den Haag en samenleving, tussen rijk en arm, tussen mensen die veranderingen zien als uitdaging, en mensen die vooral bezorgd zijn over de toekomst.

We beoordelen mensen niet op hun afkomst maar op hun toekomst, niet op hun geloof maar op hun gedrag, niet als groep maar als individu

En CDA en VVD, de twee partijen die dit keer hoe dan ook lijken te gaan samenwerken? Zij zaten voor het laatst samen in het minderheidskabinet dat werd gedoogd door de PVV. Ook toen, in 2010, waren ze in staat een visie te formuleren die handen en voeten gaf aan het motto: vrijheid en verantwoordelijkheid. Dit kabinet wilde ‘op tal van terreinen orde op zaken stellen en de balans tussen rechten en plichten herstellen’. De gelijkwaardigheid van mensen stond voorop: ‘We beoordelen mensen niet op hun afkomst maar op hun toekomst, niet op hun geloof maar op hun gedrag, niet als groep maar als individu’.

Grappig genoeg heeft de enige partij aan tafel zónder regeringservaring, GroenLinks, in de verkennende fase reeds een missie geformuleerd voor een volgend kabinet. In zijn advies aan verkenner Schippers schreef Klaver: “Tegenstellingen overbruggen, dat zou de missie van een nieuw kabinet moeten zijn, met als belangrijke boodschap: iedereen hoort erbij”.

Meedoen, meer werk, minder regels

VVD, CDA en D66 hebben één keer samen een kabinet gevormd, in 2003. Het motto van dit tweede kabinet-Balkenende was ‘Meedoen, meer werk, minder regels’. Het regeerakkoord was kort: veertien pagina’s. Opvallend was het beroep van het kabinet op de samenleving. Er waren destijds grote zorgen over de kwaliteit van publieke voorzieningen. Om die te verbeteren moest iedereen meedoen, door te werken of als vrijwilliger. “Want meedoen betekent niet alles van een ander of van de overheid verwachten, maar zelf verantwoordelijkheid nemen… Mensen kunnen veel als zij daarvoor de vrijheid krijgen”, vonden de partijen. Mensen ervoeren de samenleving als onpersoonlijk en onveilig, schreef het kabinet. Veel energie moest er daarom worden gestoken in de eigen verantwoordelijkheid van mensen en in de overdracht van normen en waarden - een speerpunt van premier Balkenende, waar het CDA eerst om werd uitgelachen, maar wat tot op de dag van vandaag een actueel thema is in politiek en samenleving.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Het gaat niet alleen om cijfers, het gaat ook om de stand van het land in de sociale en culturele sfeer

We beoordelen mensen niet op hun afkomst maar op hun toekomst, niet op hun geloof maar op hun gedrag, niet als groep maar als individu