Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Nog nooit was Zweden zo verdeeld

Democratie

Anne Grietje Franssen

Lijsttrekkers van de gevestigde partijen op campagne in Uppsala. © Getty Images

Zondag gaan de Zweden naar de stembus. De populistische Zweden Democraten lijken fors te gaan winnen. De gevestigde partijen weigeren met hen samen te werken. Maar hebben ze een keus?

Daags voor de verkiezingen worden de laatste besluiteloze zieltjes gewonnen. In een arena in Linköping, een plaats in het zuidoosten van Zweden, debatteren de leiders van jongerenafdelingen voor een publiek van zesduizend scholieren en studenten. "Deze week is het menens!", tettert de presentator de arena in. "Jullie gaan voor het eerst stemmen, maar jullie stem geldt net zo zwaar als die van ieder ander, dus weet goed voor wie je kiest!"

Lees verder na de advertentie

Het tonen van grote emoties ligt niet in de volksaard, maar veel Zweden geven nu schoorvoetend toe: ja, we vinden het best spannend. "Ik heb het land in de 25 jaar dat ik hier werk nog nooit zo verdeeld gezien", zegt Karin Nelsson van peilingbureau Inizio.

Crisisverschijnsel

Hoe komt Zweden zo gepolariseerd? De huidige chaos, zoals politicoloog aan de universiteit van Stockholm Torbjörn Larsson de situatie noemt, begon na de vorige parlementsverkiezingen. De sociaal-democraten vormden een minderheidsregering met de milieupartij. "Dit mondde uit in een zwakke regering die nauwelijks iets gedaan kreeg", vertelt hij.

De onvoorziene groei van de nationaal-conservatieve, populistische Zweden Democraten (SD) bij de verkiezingen in 2014 - van 5,6 naar 12,6 procent van de stemmen - veroorzaakte paniek bij links en rechts. De centrum-rechtse oppositie beloofde de rood-groene regering waar mogelijk te steunen om maar te voorkomen dat de SD een voet tussen de deur kreeg. De SD, die werd opgericht in 1988 en wortels heeft in de racistische beweging, was een ongerijmdheid in het politieke landschap. De andere partijen hoopten dat het om een crisisverschijnsel ging dat zou overwaaien.

Deze benadering pakte averechts uit: in zekere zin had de SD nu vrij spel in de oppositie. "Het werd de enige partij die bij slecht beleid niks verweten werd", zegt Larsson. Veel Zweden vonden het absurd dat het politieke establishment eensgezind had besloten een grote partij buitenspel te zetten. En daar kwam de vluchtelingencrisis bij. 

De regering toonde zich aanvankelijk ruimhartig. Premier Stefan Löfven stelde Zweden open voor iedereen die een oorlog ontvluchtte. "Solidariteit dragen we als onze grootste trots", sprak hij. Maar na de piek van zo'n 160.000 asielzoekers in 2015 sloot Zweden resoluut de deur.

Geen enkele andere partij wil met de Zweden Democraten samenwerken

Dit zwabberbeleid deed kiezers van zowel links als rechts het vertrouwen in het politieke establishment verliezen. De SD, een anti-immigratiepartij bij uitstek, schoot in de peilingen omhoog. Binnen een paar maanden tijd groeide haar aanhang naar 22 procent. Ongekend in de Zweedse politiek.

"Het politieke systeem in Zweden is al honderd jaar heel simpel", zegt Larsson. "We hebben een rood-groen en een centrum-rechts blok. Het ene regeert, het andere zit in de oppositie. Zo is de traditie, dit is het begrip dat iedere Zweed heeft van politiek." Met de SD is er een knuppel in het hoenderhok gegooid.

Geen andere partij zegt samen te willen werken met de SD, maar de Zweden Democraten hebben inmiddels zoveel kiezers bij zowel de sociaal-democraten als de rechtse Moderata weggekaapt dat geen van beide blokken tot een meerderheid lijkt te komen.

Tweedeling doorbreken

Beide partijen zijn de laatste maanden in de voetsporen getreden van diezelfde partij die ze verketteren: de sociaal-democratische minister-president Stefan Löfven heeft het, waar het even kan, over 'harder straffen', meer blauw op straat, de uitbreiding van het leger en 'beperkte immigratie'. De Moderata idem dito, de hele gevestigde politiek beweegt naar rechts.

Maar voor de kiezers komt het te laat: volgens peilingbureau Ipsos heeft het volk nauwelijks vertrouwen in het immigratiebeleid en immigratie is vandaag het belangrijkste thema voor de Zweedse kiezer, gevolgd door veiligheid, gezondheidszorg en onderwijs.

Wat als het links noch rechts lukt een coalitie te vormen? Dan moeten de twee blokken besluiten de tweedeling te doorbreken en samen te regeren, of de Moderata sluiten toch een pact met de SD.

"Ik ga niet samenwerken, overleggen, regeren met SD", zei Moderata-leider Ulf Kristersson eerder dit jaar. Larsson: "Politiek is de kunst van het onmogelijke doen". Hoe het ook zij: de coalitievorming wordt moeizaam. "Het risico is groot dat de regering, hoe die er ook uit komt te zien, een kort leven beschoren is."

Daniel Foster (28)

"Als Amerikaan met een Zweeds staatsburgerschap is dit de eerste keer dat ik in Zweden stem. Mijn stemkaart lag in de brievenbus zonder dat ik erom had gevraagd. Wat een verrassing! In de VS moet je daar zelf achteraan. Ik heb besloten op de sociaal-democraten te stemmen. De Zweden Democraten beangstigen me, zeker nadat ik de verkiezing van Trump heb meegemaakt. Maar ook vanwege hun anti-EU-houding, de manier waarop ze over migranten denken en vanwege hun antisemitische verleden. De sociaal-democraten leken me de beste directe stem tegen de Zweden Democraten."

© Anne Grietje Franssen

Katia Ibarra (42)

"Ik heb me uitgebreid ingelezen in alle partijen, maar het Feministisch Initiatief (FI) is de partij die zich het hardst uitspreekt tegen discriminatie en racisme. Zij vertegenwoordigen minderheden. Niet alleen sommige, maar alle minderheden. Het zou geweldig zijn als het FI het parlement haalt. Dat geldt niet alleen voor mij als immigrant of vrouw: ik denk dat ze voor iedereen een verschil kunnen maken. Ze vechten voor gelijkheid en ook voor het milieu. Het FI verenigt alle thema's die ik belangrijk vind in een partij. Dus ik roep alle Zweden, mannen, vrouwen en migranten, op om ook op het FI te stemmen."

© Anne Grietje Franssen

Lees ook:

Populisten in Zweden zijn geen sneu volk meer

De Zweden Democraten zijn ongekend populair. Wie zijn haar aanhangers en wat willen ze?

De keerzijde van de Zweedse heilstaat

Haar eerste woning in Gotenburg staat aan het eind van tramlijn 11: een flat in een ‘miljoenprogrammabuurt’. Dit is niet het idyllische Zweden dat correspondent Anne Grietje Franssen beloofd was.

Deel dit artikel

Geen enkele andere partij wil met de Zweden Democraten samenwerken