Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Luister naar de ergensmens

democratie

Marco Visscher

David Goodhart: "De linkse professor is een anywhere, maar de lager opgeleide oudere uit de stedelijke arbeidsklasse is een somewhere." © Hollandse Hoogte
Interview

De wereld ligt open. Voor 'overalmensen' is dat heerlijk, zegt David Goodhart, maar voor de 'ergensmensen' is het geen pretje. Zij geven hun stem aan populisten. Hoe moet het nu verder?

Er loopt een nieuwe scheidslijn door onze samenleving. Aan de ene kant staan de mensen die grote waarde hechten aan autonomie en openheid. Zij verhuizen met ogenschijnlijk gemak, soms over landsgrenzen heen, en voelen zich overal thuis. Deze 'overalmens' geeft zijn eigen identiteit vorm, vaak dankzij een goede studie en sociale mobiliteit. Aan de andere kant staan de 'ergensmensen', geworteld in een lokale gemeenschap; voor hen zijn veiligheid en huiselijkheid belangrijk. Hun identiteit is minder veranderlijk en sterk gekoppeld aan traditionele verbanden, zoals gezin of religie.

Lees verder na de advertentie

Deze analyse over de anywheres ('overalmensen') en somewheres ('ergensmensen') komt uit David Goodharts 'The Road to Somewhere'. De eersten juichen de toenemende economische en culturele openheid toe, terwijl de laatsten zich niet gehoord voelen. En nu zien we volgens Goodhart de opstand van de stem die lang is gesmoord.

Hoe nieuw is uw bepaling van de scheidslijn? We spreken al van links versus rechts, progressief versus conservatief, modern versus traditioneel.

"Ik heb de etiketten van de anywheres en somewheres bedacht, maar de verschillen in waarden en wereldbeeld waarop ze zijn gebaseerd, kenden we al uit allerlei onderzoek. Dan zien we dat er hier en daar overlappingen zijn met eerdere scheidslijnen langs sociaal-economische klasse of politieke voorkeuren, maar die zijn minder relevant geworden. De linkse professor is een anywhere, maar de lager opgeleide oudere uit de stedelijke arbeidsklasse is een somewhere. De rechtse, succesvolle zakenman is een anywhere, maar de welvarender middenstander uit een provinciedorp is een somewhere."

Links bekommerde zich minder om werk en materiële groei dan om rechten voor vrouwen

David Goodhart

Waardoor zijn onze waarden en ons wereldbeeld bepalender geworden dan onze politieke overtuigingen?

"Sinds de jaren negentig accepteren de sociaal-democratische partijen de vrije markt. Ze legden weliswaar meer nadruk op het bestrijden van ongelijkheid dan de liberalen, maar hun aandacht voor de economie raakte op de achtergrond. Zo werd het steeds lastiger om de linkse politiek helder te onderscheiden van de rechtse. Links bekommerde zich minder om werk en materiële groei dan om rechten voor vrouwen, minderheden of homoseksuelen. De traditionele achterban voelde zich niet langer vertegenwoordigd."

Voor hen begonnen alle partijen op elkaar te lijken?

"Ja. De politiek raakte gedomineerd door hogeropgeleiden met een kosmopolitisch wereldbeeld, de anywheres. Zij staan per definitie afwijzend tegenover nationale tradities en welwillend tegenover immigratie. Anders dan de arbeiders voelen zij zich niet bedreigd door immigratie of Europese integratie. De Europese Unie is in de loop der tijd een symbool geworden van die dominantie, die naar de smaak van de somewheres te ver is doorgevoerd."

De Brexit is de revolte van de ergensmens?

'Zonder twijfel. Er was een aanmerkelijk hogere opkomst bij het referendum dan bij gewone verkiezingen. Miljoenen mensen, vooal de somewheres uit de arbeidersklasse die normaal gesproken niet komen opdagen bij verkiezingen omdat al die partijen toch op elkaar lijken, kwamen nu wél. Het referendum over de EU was anders. Het gaf hun de kans om hun stem te laten horen."

Wat hebben de populisten sinds 2002 bereikt? Opvallend weinig. Brexit is het enige

David Goodhart

En wát een stem...

"Ja, die stem kwam nogal als een schok. Dat maakt referenda zo gevaarlijk. De politiek zal altijd wel worden gedomineerd door de anywheres, maar het zou veel beter zijn als ons politieke systeem de stem van de somewheres serieus zou nemen."

We hebben het hier over de stem van populisten, toch?

"Het is een tikkeltje populistisch, ja. Alle populisten zijn somewheres, maar niet alle somewheres zijn populisten."

De populistische stem wordt toch al gehoord in de politiek? Zo ongeveer alle partijen zijn in hun richting opgeschoven.

"Dat is ten dele waar voor de middenpartijen, maar laten we niet overdrijven. Ik beschouw 2002 als het geboortejaar van het Europese populisme, met de opkomst en de dood van Pim Fortuyn in Nederland en de doorbraak van Jean-Marie Le Pen in Frankrijk. Wat hebben de populisten sindsdien bereikt? Opvallend weinig. Brexit is het enige. De invloed van populisten is vooral retorisch. Waar ze in Scandinavië regeringsdeelname hebben afgedwongen, hebben we het over een redelijk beschaafde vorm van populisme, waarbij de schreeuwers zowaar zijn veranderd in verantwoordelijke politici."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

David Goodhart © Hollandse Hoogte

Er klinkt anders overal meer kritiek op internationale hulp. De toon over de aanpak van criminaliteit is harder...

"Akkoord, maar verder is er toch opvallend weinig wat wijst op een doorbraak van het populisme? Er is nog steeds massa-immigratie, vooral in het Verenigd Koninkrijk, waar Oost-Europeanen al sinds 2004 naartoe mogen. En met uitzondering van Polen en Hongarije zien we in Europa geen serieuze beperkingen van het liberale gedachtengoed. Los van Brexit zijn er geen echte overwinningen van Europese populisten. Vergelijk dat nu eens met de agenda van de anywheres. Wanneer zíj iets willen, gaat het opeens heel snel."

Geeft u daar eens een voorbeeld van.

"Neem het homohuwelijk. Dat kwam uit het niets, zonder massale demonstraties op straat, in een mum van tijd in het wetboek. Halverwege de jaren tachtig keurde 65 procent van de Britten homoseksuele relaties nog af."

Denkt u dat de ergensmens het homohuwelijk afkeurt?

"Nee hoor. Veruit de meeste somewheres zullen het homohuwelijk steunen, zoals ze door de jaren heen ook zijn meegegaan met allerlei veranderde opvattingen over zaken als seks, genderverhoudingen of ras. De anywheres begonnen erover, de meeste somewheres gingen erin mee."

Waar het mij om gaat, is dat het wereldbeeld van de overalmens is gaan overheersen, en dat is simpelweg niet eerlijk

David Goodhart

Waarin zit dan het verschil?

"In het enthousiasme. De anywheres vinden deze thema's prachtig en willen van alles snel doordrukken: legalisering van euthanasie, officiële quota voor vrouwen in directies, voldoen aan de doelstellingen voor internationale samenwerking. De somewheres zijn wat sceptischer, ze aarzelen en vinden het simpelweg niet zulke belangrijke thema's. En ze willen verandering doorgaans niet zo snel."

De overalmens wil volgens u te snel verandering?

"Ja, die vindt verandering altijd goed. Maar verandering ís niet altijd goed, niet voor iedereen. De anywheres hebben een stuitend onvermogen om dat conservatieve instinct te begrijpen en te erkennen."

In bepaalde kringen staat de naam van David Goodhart garant voor spontane afkeer. Hij bracht in eigen land een stevige discussie op gang toen hij in 2004 een essay schreef waarin hij stelde dat de Britse samenleving niet in staat is om grote stromen immigranten op te nemen. 

Zijn ideeën vertonen opvallende gelijkenissen met die van Paul Scheffer toen deze, jaren eerder, Nederland waarschuwde voor het 'multiculturele drama'. Juist omdat Goodhart destijds hoofdredacteur was van het linksige opinieblad Prospect, kreeg hij stevige kritiek. Nog altijd ligt Goodhart gevoelig in intellectuele kringen. The Guardian beschuldigde Goodhart ervan in zijn boek te veel sympathie te tonen voor de ergensmens.

Vindt u die kritiek terecht?

"Ach, ik geloof dat beide wereldbeelden op zichzelf goed en fatsoenlijk zijn. Voor de goede orde: mijn achtergrond is typisch die van de overalmens. Ik heb gestudeerd, ik heb in het buitenland gewoond en gewerkt, ik zie mezelf als links - ja, echt waar, ik ben nog altijd lid van de Labour Party, ook al ben ik nogal kritisch geworden op mijn eigen soort. 

"Waar het mij om gaat, is dat het wereldbeeld van de overalmens is gaan overheersen, en dat is simpelweg niet eerlijk. Het ontwricht de samenleving. Het is de grote opdracht aan politici voor de komende generaties om verbindingen met de ergensmensen te leggen, zodat de conflicten tussen deze groepen niet verder uit de hand lopen."

Ik vind het curieus dat je als politicus niet de belangen van je eigen burgers prioriteit mag geven

David Goodhart

Uw boek verschijnt vast niet toevallig op de golven van het historische Brexit-referendum.

"Ik was al begonnen aan dit boek vóór het referendum. Zoals de meesten had ik deze uitslag niet verwacht. Zelf stemde ik om in de EU te blijven, zij het een beetje met tegenzin."

Vanwaar de tegenzin?

"Ik vind het curieus dat je als politicus niet de belangen van je eigen burgers prioriteit mag geven boven die van andere EU-landen. Dat druist in tegen het gezond verstand."

En daarom kozen uw landgenoten in meerderheid voor een vertrek uit de EU?

"De steun voor een Brexit is deels te verklaren uit de ontevredenheid met de groeiende Europese bemoeienis, maar volgens mij was het vooral ontevredenheid met de jarenlange dominantie en hooghartigheid van de anywheres in ons eigen land."

Tekst loopt door onder afbeelding. 

David Goodhart - The road to somewhere © RV

Staat de geschiedenis niet aan de zijde van de overalmens? De wereld wordt nu eenmaal diverser, toleranter, opener. Misschien moet de ergensmens zich maar aanpassen.

"Dat hoor ik ook vaak, maar als we nu naar de wereld kijken, zien we dat de geschiedenis helemaal niet op de hand van de overalmensen is. Hun onstuitbare opmars is gestuit."

Is dat niet beangstigend? Waar gaat dat heen?

"Ik geloof niet dat we meteen terug in de tijd gaan en alle sociale vooruitgang wordt teruggedraaid. Daar zijn geen aanwijzingen voor. Misschien blijkt het op termijn ook niet meer dan een tijdelijk dipje."

Bent u somber over wat ons de komende tien jaar staat te wachten?

"Ik probeer niet somber te zijn. Op sommige terreinen zouden de ergens- en de overalmens goed kunnen samenwerken. Neem natuurbescherming, die hoort van oudsher bij de overalmens die zich bekommert om z'n plek op de aarde, maar het is ook het terrein geworden van de ergensmens.

"En laten we niet vergeten dat er ook positieve aspecten zijn aan de komst van minderheden, zeker moslims, die over het algemeen sociaal conservatief zijn. Zo kunnen de samenleving herinneren aan het nut van verdwenen waarden, zoals sterke familiebanden en zorg voor de ouderen. Waar wij onze ouders wegstoppen in verzorgingshuizen, leren minderheden ons dat het ook anders kan."

Ik denk dat het ontzettend belangrijk is om de stem van de ergensmensen in de politiek te horen

Wat hoopt u dat gaat gebeuren nu er sprake lijkt van een omslagpunt in de politieke geschiedenis?

"Ik hoop dat het nu bij de anywheres begint te dagen dat er een grote groep mensen bestaat die het anders wil, en die de snelheid van de veranderingen onwenselijk vindt. Ik hoop dat het besef komt dat ze naar hen moeten leren luisteren, omdat we nu eenmaal in een democratie leven. Het zou voor de samenleving heel ongezond zijn als we nog langer doorgaan met de politieke dominantie van wat feitelijk een minderheid van onze burgers is."

De opstelling van premier Theresa May moet u bemoedigen. Zij probeert voortdurend begrip te kweken voor de wensen van de brexiteers.

"Absoluut. May beseft dat naar een grote groep Britten lange tijd niet is geluisterd, en zij grijpt dit moment aan om iedereen te laten weten dat zij serieuzer moeten worden genomen. Ik denk dat het ontzettend belangrijk is om de stem van de ergensmensen in de politiek te horen, zodat we niet meer van die schokken krijgen te verwerken."

David Goodhart (60) werkte voor de Financial Times. In 1995 richtte hij het tijdschrift Prospect op. In 2004 kreeg hij kritiek toen hij stelde dat veel immigratie de solidariteit en de verzorgingsstaat zou ondermijnen. Hij werkt nu voor de grootste denktank van Groot-Brittannië, Policy Exchange. Thema's: immigratie en integratie.

Goodhart is auteur van 'The British Dream', een boek over nationale identiteit. Onlangs verscheen 'The Road to Somewhere', waarmee hij een verklaring wil bieden voor de opstand van de populisten, evenals een pad om de toenemende polarisatie in de samenleving te ontzenuwen.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Links bekommerde zich minder om werk en materiële groei dan om rechten voor vrouwen

David Goodhart

Wat hebben de populisten sinds 2002 bereikt? Opvallend weinig. Brexit is het enige

David Goodhart

Waar het mij om gaat, is dat het wereldbeeld van de overalmens is gaan overheersen, en dat is simpelweg niet eerlijk

David Goodhart

Ik vind het curieus dat je als politicus niet de belangen van je eigen burgers prioriteit mag geven

David Goodhart

Ik denk dat het ontzettend belangrijk is om de stem van de ergensmensen in de politiek te horen