Lange formatie fnuikt vertrouwen

democratie

Hans Goslinga

Hans Goslinga © Foto: Jörgen Caris
Column

Op het Binnenhof geldt nu als hoogste wijsheid dat formeren elimineren is. Voor het afvinken van opties en het scheppen van draagvlak in de samenleving moet je de tijd nemen, al wordt het herfst. 

Rutte en Samsom hebben met hun snelle formatie in 2012 deze wijsheid veronachtzaamd en je ziet wat de prijs is, zeker voor de kleinste coalitiepartij, de PvdA. Is dat echt zo?

Lees verder na de advertentie

Bijna elke formatie is een reactie, zo niet een overreactie op de vorige. Politici zijn net generaals die zich voorbereiden op de vorige oorlog met het vaste voornemen de toen gemaakte fouten te vermijden. De slagvaardigheid en gretigheid die Rutte en Samsom vijf jaar terug aan de dag legden, heeft dus plaatsgemaakt voor omzichtigheid.

Op dit punt is het goed een onderscheid te maken. De grote militaire strateeg Clausewitz (1780-1831) schreef dat ‘in de grote schare der voorzichtigen een aanzienlijke meerderheid is die voorzichtig is uit vreesachtigheid’. Alleen in bedachtzame voorzichtigheid zag hij een ‘gezonde tegenkracht en metgezel van stoutmoedigheid’.

Afspraak tussen Rutte en Samsom: we weten dat het moeilijk wordt, maar we houden elkaar in deze regeerperiode vast

Achteraf is het gemakkelijk te beweren dat PvdA-aanvoerder Samsom destijds te driest van acquit ging. Ja, het lag in lijn met zijn vorige leven als milieu-activist en ja, hij was uit op een revanche voor zijn absentie bij het Lenteakkoord - na het weglopen van de PVV uit Rutte I de eerste manifestatie van het politieke midden als tegenkracht van het populisme.

Maar vanuit die overstijgende politieke betekenis en de lopende financiële crisis was het volstrekt logisch dat Rutte en Samsom vaardig te werk gingen. Hun kabinet moest, behalve het land regeren, het tweede ferme antwoord zijn op het democratievijandige populisme. Strategisch doel: herstel van de politieke stabiliteit. Afspraak tussen Rutte en Samsom: we weten dat het moeilijk wordt, maar we houden elkaar in deze regeerperiode vast.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Diederik Samsom © anp

Slappe knieën

Het is nu bon ton de oorzaak van het grote verlies van de PvdA op de onbedachtzame stoutmoedigheid van Samsom terug te voeren. Mijn analyse is dat de sociaal-democraten te vroeg last hebben gekregen van slappe knieën en met het wegzenden van Samsom, drie maanden voor de verkiezingen, in feite de handdoek in de ring gooiden. Het was hét signaal dat ze zelf niet meer in hun missie geloofden. Mag je dan nog op krediet van de kiezers rekenen?

De historicus Piet de Rooij zei in 2001 over zijn partij: ‘Voor de PvdA is het heden nooit goed genoeg, de toekomst altijd zorgelijk’. Daaruit verklaarde hij waarom zij zichzelf vaak tot ergste vijand is en, voeg ik toe, te snel de vlucht naar voren kiest. De vervanging van Samsom door Asscher verschilde wezenlijk niet van de wissel Cohen voor Bos in 2010. In beide gevallen werd het failliet uitgeroepen over een bestaande samenwerking.

Het was hét signaal dat ze zelf niet meer in hun missie geloofden. Mag je dan nog op krediet van de kiezers rekenen?

In de jaren vijftig wist de PvdA met Willem Drees als boegbeeld ruim een decennium lang het geduld te bewaren om tot een ‘Nieuw bestand’ te komen, destijds met de machtige Katholieke Volkspartij. Nadien is dat geduld, met de standvastigheid die het vraagt, nooit meer opgebracht. Het verdedigen van ‘het eerlijke verhaal’ waarmee Samsom in 2012, illusies vermijdend, de verkiezingen in ging, hield net vier jaar stand.

Vreesachtigheid

Als je het lot van de PvdA helemaal terugvoert op de snelle vorming van Rutte II is voorzichtigheid van partijen in deze formatie te begrijpen. Dat is iets anders dan begrip, zeker als vreesachtigheid de echte drijfveer is. Het risico is dat je een paar dingen over het hoofd ziet, ten eerste dat het populisme wel is afgestopt, maar niet verslagen. Er is nog net zoveel reden slagvaardig en vastbesloten te zijn als in 2012, ook om het woensdag geschonken vertrouwen van de kiezers in de politiek vast te houden. Een ellenlange formatie zou alle vooroordelen tegen ‘Den Haag’ herbevestigen en het populisme in de kaart spelen.

Ten derde, hoe strikter het regeerakkoord hoe geslotener het kabinet, hoe minder de invloed van de Kamer

Ten tweede, het avontuur dat Rutte en Samsom begonnen was stoutmoedig, maar het betekende dat daar alle politieke energie in werd gestoken, ook gedwongen door de minderheidspositie in de senaat. Alle energie stoppen in een formatie levert niet als vanzelf een stabiel kabinet op, veeleer een opstapeling van wantrouwen. Rutte en Samsom begonnen met een wilsverklaring waarna het regeerakkoord betrekkelijk snel was gepiept. Als het moet, kan het snel, het Lenteakkoord was er in twee dagen.

Ten derde, hoe strikter het regeerakkoord hoe geslotener het kabinet, hoe minder de invloed van de Kamer. Dat past niet meer in deze tijd. Het tamelijk open karakter van Rutte II, de noodzaak wisselende meerderheden te zoeken, de grotere rol van de Kamer, zijn verworvenheden om vast te houden. Een meerderheidskabinet van evenwichtige samenstelling (VVD, CDA, D66 en GroenLinks) met een kort akkoord op hoofdlijnen kan - een minderheidskabinet is allesbehalve een ramp.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Afspraak tussen Rutte en Samsom: we weten dat het moeilijk wordt, maar we houden elkaar in deze regeerperiode vast

Het was hét signaal dat ze zelf niet meer in hun missie geloofden. Mag je dan nog op krediet van de kiezers rekenen?

Ten derde, hoe strikter het regeerakkoord hoe geslotener het kabinet, hoe minder de invloed van de Kamer