Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Kabinet zit in de maag met vacature onderkoning

Democratie

Wendelmoet Boersema

Paleis Noordeinde, 1 november 2017. Koning Willem-Alexander beëdigt M.G.M. Schwengle (links) tot lid van de Raad van State. © ANP

Het leek zo goed afgekaart in de coalitie. Maar nu is er een nieuwe kandidaat. Moet er toch een echte sollicitatieprocedure komen voor de vicevoorzitter van de Raad van State?

De Raad van State adviseert de regering over wetgeving én is de hoogste algemeen bestuursrechter van het land. Het eeuwenoude (1531) instituut staat volop in de schijnwerpers nu oud-minister Jeroen Dijsselbloem zich lijkt te melden voor de vacature van 'onderkoning' - het vicepresidentschap, nu nog in handen van oud-minister Piet Hein Donner (CDA). Het is een lastige keuze voor het kabinet. Dat had D66-politicus Thom de Graaf al klaarstaan in de coulissen. Hij is nu senator en heeft jaren ervaring als Tweede Kamerlid, minister en burgemeester.

Lees verder na de advertentie

Wat doet de Raad van State?

De Raad van State, zetelend aan de Haagse Kneuterdijk, heeft twee zo op het eerste gezicht niet te verenigen taken. Hij adviseert het kabinet en het parlement over allerlei soorten wetgeving. Daarbij toetst hij of die op de juiste manier tot stand is gekomen, niet conflicteert met andere regels en geen 'gaten' vertoont. De raad is dus de hoeder van de rechtsstaat en bewaakt de kwaliteit van het openbaar bestuur. Tegelijkertijd is de raad ook de hoogste algemeen bestuursrechter die onder meer oordeelt over geschillen tussen burgers en hun overheid.

De koning is volgens de Grondwet de voorzitter van de Raad van State, maar deze rol is in de loop der tijd geslonken tot een erebaan

Deze 'dubbele pet' heeft vaak kritiek opgeleverd. De afdeling bestuursrechtspraak kan immers zomaar een conflict op haar bord krijgen over een wet waarover eerder advies is uitgebracht. De Tweede Kamer wilde daarom in 2011 dat de bestuursrechtspraak apart zou worden gezet. Maar dit wetsvoorstel is na jarenlange heftige discussies in 2016 ingetrokken. Binnenshuis zijn de beide taken van de raad al lang streng gescheiden.

Hoe functioneert de raad?

De raad hield zijn functioneren en de kwaliteit van zijn adviezen twee jaar geleden scherp tegen het licht. Daaruit rees een beeld op van een behoorlijk naar binnen gericht instituut. Ook signaleerde de raad dat de politiek steeds sneller beslist over de invoering van een wet of maatregel, zodat zijn rechtsstatelijke adviezen nog weleens als mosterd na de kroket komen. Sindsdien werkt de raad volgens zijn laatste jaarverslag hard aan betere voelsprieten. Doel: een belangrijke stem houden in het publieke debat en tijdig invloed kunnen uitoefenen.

Desondanks hebben veel adviezen en vonnissen van de raad grote invloed. De gaswinning in Groningen werd tot tweemaal toe teruggebracht nadat de raad kabinetsbesluiten vernietigde. En de 'sleepwet' kreeg vorig jaar in een advies flinke kritiek, die nu ook in de nieuwe wet is verwerkt. Het kabinet kan zo'n advies overigens naast zich neer leggen, maar vaak leidt het wel tot aanpassingen.

Wat is de rol van de koning in de Raad van State?

De koning is volgens de Grondwet de voorzitter van de Raad van State, maar deze rol is in de loop der tijd geslonken tot een erebaan. Het is een overblijfsel uit de eeuwenoude geschiedenis van dit orgaan, dat in 1531 werd ingesteld door keizer Karel V. Van oudsher moest de raad ook de taken van de koning overnemen als die zou wegvallen en er nog geen regent was benoemd. Willem-Alexander had, net als zijn voorgangers, al vanaf zijn achttiende jaar zitting in de raad en in de afdeling advisering. Hij woonde vooral in het begin vaak de vergaderingen bij. Máxima kreeg in 2004 zitting in de raad, toen nog als prinses, net als vóór haar prins Claus en prins Bernhard. Ze hebben beide geen stemrecht.

Over de hechte vertrouwensband tussen de koning en diens 'onderkoning' heeft altijd een zweem van mysterie gehangen, vooral in de tijd van koningin Beatrix en vicepresident Herman Tjeenk Willink. Nu de rol van de koning in de formatie drastisch is teruggesnoeid, is ook de positie van de Raad van State en de vicepresident autonomer geworden.

Hoe gaat het nu verder met de benoeming van de vicepresident?

De minister van binnenlandse zaken (nu Kajsa Ollongren, D66) draagt na een openbare vacature een kandidaat voor. Bij Koninklijk Besluit wordt dan de nieuwe vicepresident benoemd - tot zijn of haar zeventigste verjaardag. De raad zelf wordt volgens de wet slechts 'gehoord' en speelt verder bij de benoeming geen rol. Maar dit is de theorie. In de praktijk is de opvolging van Donner allang besproken bij de kabinetsformatie van vorig jaar zomer. Het kabinet zoekt bij zo'n prominente vacature een naam waarmee alle coalitiepartijen kunnen leven. En D66 was 'aan de beurt', nadat het in 2011 misgreep. Toen lekte uit dat de raad zelf de voorkeur gaf aan de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad Alexander Rinnooy Kan (D66), in plaats van de toenmalige minister van binnenlandse zaken Donner.

Ook nu staat de raad met zijn wens voor een echte sollicitatieprocedure met meerdere kandidaten niet alleen. De Tweede Kamer vroeg al eens in een motie om een grotere rol. Het kabinet moet nu kiezen: zich blootstellen aan het verwijt van 'achterkamertjespolitiek' of terugkomen op de belofte aan D66, dat met Thom de Graaf een kandidaat heeft die aan alle voorwaarden lijkt te voldoen.

Lees ook: Dijsselbloem versus De Graaf: bonje rond RvS-benoeming

Het kabinet is op zoek naar een nieuwe vicepresident van de Raad van State. Verrassend: oud-PvdA-minister Dijsselbloem mengt zich in de strijd.

Deel dit artikel

De koning is volgens de Grondwet de voorzitter van de Raad van State, maar deze rol is in de loop der tijd geslonken tot een erebaan