Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ja, rechters in de VS bedrijven politiek: dat is nou eenmaal inherent aan het systeem

Democratie

Seije Slager

In februari vorig jaar schudde president Donald Trump nog de hand van chief justice John Roberts. © AFP

Volgens president Donald Trump zitten ‘Obama-rechters’ hem dwars. Dat kwam hem op een opmerkelijke berisping van de Amerikaanse opperrechter te staan. Maar dat de rechterlijke macht in Amerika gepolitiseerd is, dat klopt eigenlijk wel.

 Je moet de Amerikaanse opperrechter wel behoorlijk tergen, voor die de president in het openbaar zal berispen. Een rechter hoort zich verre van de politiek te houden, dat is nu juist de bron van diens gezag. Maar deze week was de maat voor chief justice John Roberts kennelijk vol, nadat president Trump een lagere rechter in het openbaar afdeed als ‘Obama-rechter’. Roberts deed een officiële verklaring uitgaan: “We hebben geen Obama-rechters of Trump-rechters, Bush-rechters of Clinton-rechters. Wat we hebben is een buitengewone groep toegewijde rechters die hun best doen om iedereen die voor hen verschijnt op dezelfde manier recht te doen.”

Lees verder na de advertentie

Een ‘buitengewoon bijzondere’ stap, noemt Aalt Willem Heringa, hoogleraar vergelijkend constitutioneel recht in Maastricht, die verklaring. Maar wel een terechte stap, voegt hij eraan toe. Want de uitspraken van Trump betekenen een ‘nieuw dieptepunt’. Eerder noemde Trump een rechter die zijn regering in het ongelijk had gesteld al eens een ‘zogenaamde rechter’.

Rechter Roberts kan zeggen wat hij wil, maar het Negende Circuit is een complete ramp

President Trump

En voor hij president werd, beweerde hij al eens dat een rechter vanwege diens Mexicaanse achtergrond niet objectief kon oordelen. Heringa: “Een instelling die geacht wordt onafhankelijk te zijn, die moet je als president een beetje in bescherming nemen. Je moet niet doen alsof daar louter politieke machinaties plaatsvinden.”

Tirade

Aan Trump zijn zulke overwegingen niet besteed. Die reageerde, per tweet, met een tirade tegen het Hof van Beroep van het Negende Circuit, dat aan de Amerikaanse westkust zetelt. Wie het met Trump oneens is, zo klaagt Trump, gaat naar dat Hof, en krijgt daar per definitie gelijk. “Rechter Roberts kan zeggen wat hij wil, maar het Negende Circuit is een complete ramp.”

En dat komt dan, doordat in dat Negende Circuit volgens Trump de ‘Democraten’ met 16 tegen 7 in de meerderheid zijn. Niet echt natuurlijk, want rechters zitten er niet namens een politieke partij. Maar federale rechters worden in de VS wel door de president voorgedragen. En in het wereldbeeld van Trump zitten ze daar vervolgens om diens ideeën te vertegenwoordigen.

Dat hield hij Republikeinse kiezers tijdens zijn verkiezingscampagne ook voor. “Als jullie van Donald Trump houden is dat geweldig, maar zo niet, dan moeten jullie alsnog voor me stemmen. Weten jullie waarom? Het Hooggerechtshof, het Hooggerechtshof.”

Voortvarendheid

En inderdaad, sinds zijn aantreden is Trump voortvarend bezig geweest met het benoemen van rechters van conservatieve signatuur: twee in het Hooggerechtshof, tientallen in lagere hoven. Trump beklaagt zich kortom over een ontwikkeling waar hij zelf hard aan meewerkt, volgens Heringa.

Maar, ook als je zijn motieven niet nobel vindt, en zijn klacht hypocriet, verwoordt Trump niet ergens een pijnlijke werkelijkheid? Zijn rechters in de Verenigde Staten niet heel sterk gepolitiseerd? In de tijd van Obama hoorde je Democraten ook wel eens klagen over het Vijfde Circuit, een Hof van Beroep waar de rechters vooral van Republikeinse signatuur waren, en waar bezwaren tegen een beslissing van de toenmalige president dus altijd een goede kans maakten.

Een gedeeltelijk antwoord op zulke vragen kun je krijgen door naar de zogeheten Martin-Quinn-score te kijken. Die deelt rechters, op basis van hun stemgedrag, in op een ideologisch spectrum van liberal naar conservative, van links naar rechts dus. En als je de scores van de rechters in het verleden bekijkt, zie je: de rechters die door Democraten waren benoemd, zijn inderdaad vaak ietsjes linkser, de Republikeinse benoemingen ietsjes rechtser. Maar dat was tot tien jaar geleden nog een vrij grof onderscheid. De meest linkse stem in het Hooggerechtshof was bijvoorbeeld jarenlang John Paul Stevens, en die was door de Republikein Ford voorgedragen. Sinds Stevens in 2010 met pensioen ging, is de uitsortering echter compleet: alle ‘linkse’ rechters zijn door Democraten benoemd, alle ‘rechtse’ door Republikeinen.

Een rechter gaat echt niet denken: ik ben links, dus ik ga nu lekker alle linkse rakkers gelijk geven

Aalt Willem Heringa, hoogleraar vergelijkend constitutioneel recht

Heringa wil wel graag wat kanttekeningen maken bij zo’n platte politieke indeling van rechters. “Een rechter gaat echt niet denken: ik ben links, dus ik ga nu lekker alle linkse rakkers gelijk geven. Zo werkt het natuurlijk niet.” Het grote publiek is misschien gespitst op de verhouding tussen ‘Republikeinse’ en ‘Democratische’ rechters, maar volgens Heringa vinden de meeste juridische discussies in de VS eerder plaats tussen twee juridische tradities, die wel een zekere overlap hebben met links en rechts, maar er niet mee samenvallen. De ‘originalisten’ benadrukken hoe de opstellers van de grondwet hem destijds bedoeld hebben, en zij staan tegenover rechters die de grondwet eerder in een hedendaagse context proberen te interpreteren. “Het heeft wel iets weg van theologie, ja.”

Wetgeving

Die discussies zijn in de VS relevanter dan bijvoorbeeld in Nederland, omdat rechters daar politieke besluiten aan de grondwet mogen toetsen. Heringa: “Bovendien houden Amerikanen, kort gezegd, niet zo van wetgeving. Ze hebben het veel minder dichtgeregeld dan wij in Nederland. Dus er komen veel twijfelgevallen voor de rechter. Die moet dan een besluit nemen. Dat is het systeem. Dan kan je vervolgens niet gaan klagen dat de rechters zo politiek bezig zijn.”

De politiek getinte benoemingsprocedure in combinatie met de brede bevoegdheden van Amerikaanse rechters maken volgens Heringa wel dat de Verenigde Staten, in vergelijking met andere westerse democratieën, een van de meest gepolitiseerde juridische stelsels hebben. Al ziet hij ook dat regeringen elders in de richting van het Amerikaanse systeem bewegen. “In Polen en Hongarije proberen populistische politici de rechterlijke macht ook meer naar hun hand te zetten.”

De ontwikkeling naar verdere politisering is in Amerika nog niet ten einde. “In de Senaat hebben de Democraten een politieke inschattingsfout gemaakt”, zegt Heringa. Vroeger was een meerderheid van 60 van de 100 senatoren nodig om een presidentiële benoeming te bevestigen. “Dat was natuurlijk een goede waarborg dat je rechters kreeg die niet al te extreem waren”.

Stemregels

In 2013 werden de Democraten zo moe van het blokkeren van Obama’s nominaties door de Republikeinse minderheid, dat ze de stemregels veranderden. Vanaf dat moment was voor benoemingen in lagere hoven een gewone meerderheid genoeg. In 2017 betaalden de Republikeinen, inmiddels in de meerderheid, de Democraten terug, door diezelfde stemregels ook in te stellen voor rechters in het Hooggerechtshof.

De politieke gevechten over benoemingen in de Senaat zijn er de afgelopen jaren niet minder verhit om geworden. De laatste voordracht voor het Hooggerechtshof door president Obama werd niet eens in behandeling genomen door de Republikeinse meerderheid. En de benoemingsprocedure van Brett Kavanaugh was een politiek moddergevecht. 

Dat is allemaal niet goed voor het publieke vertrouwen in de onafhankelijke rechtspraak, zegt Heringa. Daarom is hij blij dat John Roberts, de door de Republikeinse president Bush benoemde opperrechter, in dit geval van zich liet horen. “Populisten als Donald Trump denken dat iedereen naar ze moet luisteren en ze moet gehoorzamen nadat ze de verkiezingen gewonnen hebben. Dat mag je niet onweersproken laten.”

Het stemgedrag van rechters in de VS. © Sander Soewargana

Lees ook:

De grootste verliezer van de kwestie-Kavanaugh is het Hooggerechtshof

De Senaatscommissie wil de benoeming van kandidaat-opperrechter Kavanaugh doorzetten, maar wil voor de zekerheid toch nog een FBI-onderzoek laten doen. Wat ook de uitkomst is, de felle strijd lijkt het aanzien van het Hooggerechtshof in ieder geval te beschadigen.

Deel dit artikel

Rechter Roberts kan zeggen wat hij wil, maar het Negende Circuit is een complete ramp

President Trump

Een rechter gaat echt niet denken: ik ben links, dus ik ga nu lekker alle linkse rakkers gelijk geven

Aalt Willem Heringa, hoogleraar vergelijkend constitutioneel recht