Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Is GroenLinks al volwassen genoeg om mee te besturen?

Home

Nicole Besselink en Bart Zuidervaart

© Tom Janssen

Ruim vijfentwintig jaar na haar oprichting zit GroenLinks aan de onderhandelingstafel. Twee keer eerder was de partij in beeld om te regeren, even zo vaak liep het verkeerd af. Is GroenLinks inmiddels volwassen genoeg om mee te besturen?

Zet de politieke vertegenwoordigers van GroenLinks op een rij en je ziet een op het eerste gezicht aardig compleet lijstje: 401 raadsleden, 72 wethouders, 8 burgemeesters, 31 Statenleden, 2 gedeputeerden, 14 Tweede Kamerleden, 4 senatoren en 2 Europarlementariërs. Op alle politieke niveaus is de partij ruim vijfentwintig jaar na haar oprichting vertegenwoordigd, in alle vier de grote steden leverde ze al eens wethouders en anders dan de oudere SP beschikt ze ook over burgemeesters én kende ze een commissaris van de koningin.

Lees verder na de advertentie

Maar het overzicht is niet compleet. Nog nooit heeft GroenLinks ministers kunnen leveren. Of staatssecretarissen. Een plek in de regering was altijd een brug te ver. In 2012 polste PvdA'er Lodewijk Asscher of voormalig GroenLinks-leider Femke Halsema te porren was voor een ministerspost in het kabinet-Rutte II. Voordat ze antwoord kon geven, had de VVD het plannetje al van tafel geveegd. Kans verkeken.

Tegen Femke zeggen wij: We hebben met z'n allen die posters lopen plakken waarop je zo bevallig tegen het Torentje aanleunt

Nu, na de grootste verkiezingsoverwinning ooit, komt kabinetsdeelname in zicht voor GroenLinks. Is de partij onder leiding van Jesse Klaver inmiddels volwassen genoeg voor de macht?

Historische fout

Klaver trekt zich deze weken terug in de beslotenheid van de Stadhouderskamer, vermoedelijk de mooiste ruimte in het Tweede Kamergebouw. Daar zal hij, met collega Kathalijne Buitenweg aan zijn zijde, een regeerakkoord proberen op te stellen met VVD, CDA en D66. Dat het moeilijk wordt, verdient hier geen verdere uitleg.

Klaver begaat in ieder geval niet de fout die Femke Halsema in 2006 maakte. Als leider van GroenLinks verloor ze destijds weliswaar een van de zeven zetels bij de verkiezingen, Halsema kwam onverwachts in beeld voor onderhandelingen over een nieuw kabinet. Jan Peter Balkenende (CDA) en Wouter Bos (PvdA) zochten een derde partij voor de coalitie. Nadat de SP afhaakte, rolde de bal naar GroenLinks. Maar Halsema raapte deze niet op. Haar partij had de verkiezingen verloren, net als CDA en PvdA. Een kabinet van drie verliezers? Halsema bedankte voor de uitnodiging. En vertrok naar haar vakantiehuis in Spanje.

Klaver begaat in ieder geval niet de fout die Femke Halsema in 2006 maakte

Terwijl Halsema in Zuid-Europa verbleef, zette Balkenende zijn vierde kabinet in elkaar, met steun van de ChristenUnie. De kritiek op GroenLinks was niet mals. Lokale partijgenoten schreven in NRC Handelsblad onder de kop 'Afhaken bij formatie is historische fout': 'Tegen Femke zeggen wij: We hebben met z'n allen die posters lopen plakken waarop je zo bevallig tegen het Torentje aanleunt. "Ideeënpartij op zoek naar macht", zei je, terwijl je de Linkse Lente aankondigde. Die macht kwam net langs, ga er achteraan!'

Buitenspel

GroenLinks moest vier jaar wachten, tot na de Tweede Kamerverkiezingen van 2010, voordat de macht weer passeerde. De VVD was als winnaar uit de bus gekomen, het CDA als dramatische verliezer. Balkenende moest het initiatief om een kabinet te formeren aan VVD-lijsttrekker Mark Rutte laten. Paars Plus werd onderzocht, een coalitie van VVD, PvdA, D66 en GroenLinks. In haar boek 'Pluche' (2016) blikt Halsema terug op de formatiepoging, die aanvankelijk onder leiding stond van informateur Herman Tjeenk Willink: 'Op zijn initiatief komen Rutte, Cohen, Pechtold en ik op donderdagavond 1 juli in het geheim samen in zijn achtertuin. Het is prachtig zomerweer, hij schenkt wijn en heeft voor afhaalpizza's gezorgd terwijl in het tuinhuisje zijn partner aan het schilderen is'. De sfeer was uitstekend, beschrijft ze. 'Ik kan, hoop ik, de fout uit 2006 herstellen(...) toen GroenLinks buitenspel kwam te staan'.

Volgens Halsema was het 'politieke onwil' van de VVD om tot een akkoord te komen, uit electorale angst voor de PVV

De partijen maakten vorderingen. Er was overeenstemming over de vorming van een kernkabinet met acht ministers, die het land zouden besturen vanuit het Catshuis. In deze vernieuwende aanpak moesten staatssecretarissen dan het ministerie bestieren. Er was ook consensus over de aanpak van de werkloosheid en investeringen in het onderwijs. Maar er bleven grote meningsverschillen.

De grootste knelpunten waren de totale omvang van de bezuinigingen, de hypotheekrenteaftrek en de invoering van rekeningrijden. Na drie weken onderhandelen strandde Paars Plus. Halsema in 'Pluche', over de laatste bijeenkomst: 'Ik ontvang een sms'je van Alexander (Pechtold - red.), dat ik met een schuin oog onder tafel lees: 'Valt je iets op aan Mark (Rutte - red.)?' 'Nee', antwoord ik. 'Hij draagt een stropdas...we breken zo op'.

Volgens Halsema was het 'politieke onwil' van de VVD om tot een akkoord te komen, uit electorale angst voor de PVV. Later dat jaar had Rutte zijn kabinet met het CDA rond, dankzij gedoogsteun van Geert Wilders.

Aantrekkelijker alternatief

Bas de Gaay Fortman (79) zag het in 2010 misgaan voor GroenLinks: "Rutte onderhandelde over Paars Plus, maar in zijn achterhoofd zat een aantrekkelijker alternatief. Het kon niet slagen." De Gaay Fortman gaf in de jaren zeventig leiding aan de fractie van de Politieke Partij Radikalen (PPR), in 1989 opgegaan in GroenLinks. Wat Halsema niet lukte, deed De Gaay Fortman wel: bewindspersonen leveren. De PPR was onderdeel van het kabinet-Den Uyl met twee ministers en een staatssecretaris.

De politieke wil is altijd door­slag­ge­vend. En ik betwijfel of die wil er is bij de heer Buma

Bas de Gaay Fortman

De formatie duurde lang, bijna een half jaar, "maar er was op enig moment zoveel tijd in gestoken", zegt De Gaay Fortman, "het moest wel slagen." Alternatieven waren er nauwelijks. Eigenlijk is dat ook nu het geval, denkt hij, "want D66 en GroenLinks zullen 'samen uit-samen thuis' gaan spelen."

De GroenLinks-veteraan zegt: "De politieke wil is altijd doorslaggevend. En ik betwijfel of die wil er is bij de leider van het CDA, de heer Buma. Dat is geen gemakkelijk heerschap. Maar een breuk met de VVD kan hij zich niet veroorloven. Rutte lijkt me niet het probleem, hij heeft bewezen van elastiek te zijn. Dat hij op enig moment alsnog met de PVV in zee gaat, acht ik ondenkbaar. Als dat gebeurt, rukken we met honderdduizenden op richting het Binnenhof."

Over Klaver zegt de Gaay Fortman: "Hij heeft geen bijzonder bescheiden zelfbeeld. Maar dat hoeft ook niet. Ik vind hem een politiek natuurtalent. Ik vertrouw het hem toe."

Ervaring in gemeenten en provincies 

Klaver ziet op lokaal en regionaal niveau dat zijn partij bonte coalities niet schuwt. In Amsterdam bestuurde het met VVD en PvdA, in Utrecht zit ze samen met VVD, D66 en SP aan de knoppen en het Utrechtse provinciebestuur bestaat, voor de tweede termijn op rij, uit exact de vier partijen die op het Binnenhof twee keer per dag onderhandelen: VVD, CDA, D66 en GroenLinks. Klaver weet: een groenrechts kabinet moet mogelijk zijn.

Hoe het GroenLinks in Utrecht als kleinste partij is gelukt mee te besturen? Op tijd sympathie zaaien, vertelt fractievoorzitter Florian Bekkers. Hij was bij beide provincieformaties onderhandelaar. "Ik ging in de campagne bijvoorbeeld naar een CDA-avond. De PvdA ging er met gestrekt been in, ik was galanter met het idee dat ik die avond hoogstens een beetje sympathie kon winnen. In de hoop dat ze bij het CDA zouden denken: bij GroenLinks, daar zitten wel sympathieke mensen. Die zijn toch niet zo wereldvreemd als we dachten."

Klaver weet: een groenrechts kabinet moet mogelijk zijn

Ook als kleinste partij kun je 'absoluut' dingen bereiken, vindt Bekkers, zolang je maar vanuit de inhoud afspraken maakt in plaats van standpunten uitruilt. "Daardoor word je als partijen meer gelijk. VVD en CDA waren in de vorige periode bijvoorbeeld voor schaalvergroting in de landbouw. Wij legden uit dat we daar vanwege de volksgezondheid en het dierenwelzijn op tegen zijn. Toen kwamen we uit op schaalvergroting met tegelijkertijd scherpe gezondheidseisen."

Of neem de faunapassages, zegt Bekkers. "Wij wilden er tien in de provincie, maar de VVD was daar niet zo voor. Toen hebben we gekeken waar met alternatieven als wildreflectoren een veilige kruising kan ontstaan. Dat kon op zeven plekken wel en op drie echt niet. Dat werd het compromis. Al hebben we op het gebied van mobiliteit ook veel moeten slikken hoor. De ondertunneling bij Amersfoort om een woonwijk met de dierentuin te verbinden zou tot veel boomkap leiden, maar VVD, CDA en D66 waren het er met z'n drieën erg over eens dat die tunnel er moest komen."

Serieus

Ook elders heeft GroenLinks het in het bestuur geregeld lastig. Zo kwam de Groningse gedeputeerde Wiebe van der Ploeg in zwaar weer toen hij de bouw van een nieuwe kolencentrale in de Eemshaven liet doorgaan nadat de Raad van State een streep door bijbehorende vergunningen zette. De Tweede Kamerfractie van GroenLinks probeerde de bouw via een motie alsnog te dwarsbomen. Tevergeefs.

Met windmolens zit GroenLinks ook niet overal op dezelfde lijn. In de Kamer geeft de fractie groen licht voor de aanleg van windmolenparken, maar GroenLinks-wethouder Leo Maat uit Wassenaar keerde zich twee jaar geleden tegen de bouwplannen op zee van VVD-minister Henk Kamp. In Groningen trapte gedeputeerde Nienke Homan namens de provincie op de rem toen diezelfde Kamp met plannen kwam om windmolens langs de N33 te plaatsen.

Je kunt niet alles naar je hand zetten als kleinste partij. De vraag is of de achterban ermee uit de voeten kan

Utrechtse fractievoorzitter Bekkers

Hoewel GroenLinks als kleinste partij in de beoogde coalitie alleen maar meer heikele dossiers op zich af zal zien komen - van inkomensverdeling tot integratie - moet samenwerking ook in Den Haag kunnen lukken, denkt de Utrechtse fractievoorzitter Bekkers. Op het gebied van klimaat ziet hij bij andere partijen beweging, met hulp van D66 moet het vluchtelingenbeleid 'iets royaler' kunnen worden en er is genoeg geld om ook de lagere inkomens iets te gunnen. "Als we dat kunnen realiseren, zou ik kabinetsdeelname toejuichen. Je kunt niet alles naar je hand zetten als kleinste partij; de bestuurservaring is ook al heel nuttig. De vraag is of de achterban ermee uit de voeten kan. Het is een testcase: hoe volwassen zijn we?"

Hoe serieus GroenLinks de onderhandelingen neemt, blijkt ook uit de trits afwijzingen van partijpolitici die deze krant lopende de formatiegesprekken niet te woord willen staan. Wethouders in onder meer Groningen, Delft, De Bilt, Rijswijk en Leidschendam-Voorburg slaan het verzoek om over hun lokale bestuurservaringen te praten af, evenals de gedeputeerde in Utrecht. "Ik kom onherroepelijk in de positie van 'stuurlui aan wal' en dat vergroot de kans op een behouden vaart mijn inziens niet...", mailt de Delftse wethouder Stephan Brandligt per ommegaande terug.

Kandidaten van Groenlinks voor een groenrechts kabinet

• Jesse Klaver (30), partijleider sinds mei 2015, daarvoor Kamerlid en voorzitter van CNV-jongeren. Zei in de campagne premier te willen worden. Onduidelijk of hij een andere kabinetspost ambieert. Wil dat de helft van het kabinet vrouw is.

• Kees Vendrik (54), sinds deze maand hoofdeconoom bij de Triodos Bank. Onlangs vertrokken bij de Algemene Rekenkamer. Daarvoor Tweede Kamerlid. Oud-VVD-bewindsman Gerrit Zalm noemde hem ooit 'de beste minister van financiën die Nederland nooit heeft gehad'.

• Bas Eickhout (40), Europarlementariër sinds 2009, fractieleider sinds 2014, het jaar waarin Trouw hem op de eerste plek in de Duurzame 100 zette vanwege zijn inzet voor Europees klimaatbeleid. Eerder onderzoeker bij het RIVM.

• Bram van Ojik (62), was als PPR-voorzitter betrokken bij de fusie met PSP en CPN tot GroenLinks. Voor de derde keer Kamerlid met tussendoor diplomatieke posten bij Buitenlandse Zaken. Partijleider tussen Sap en Klaver.

• Femke Halsema (50), voormalig Tweede Kamerlid en leider van GroenLinks. Strandde in haar pogingen de partij aan de macht te helpen. Antwoordde onlangs op de vraag of ze beschikbaar is als minister: "Elke opmerking, ten gunste of ten nadele, is ingewikkeld voor Jesse op dit moment."

• Paul Rosenmöller (60), oud-vakbondsbestuurder, politiek leider van GroenLinks tussen 1994 en 2002. Maakte de partij groter, maar was in de Paarse periode veroordeeld tot de oppositie. Werd daarna tv-maker. Is weer nadrukkelijk in beeld bij de partij.

• Kathalijne Buitenweg (47), pas twee weken Tweede Kamerlid en desondanks een GroenLinks-routinier. Was tien jaar lang Europarlementariër namens de partij. Schreef mee aan meerdere verkiezingsprogramma's. Gespecialiseerd in de rechtsstaat.

• Mirjam de Rijk (54), heeft een lange staat van dienst binnen GroenLinks. Voormalig Eerste Kamerlid, wethouder van Utrecht en partijvoorzitter. Is nu publicist en dagvoorzitter.

Deel dit artikel

Tegen Femke zeggen wij: We hebben met z'n allen die posters lopen plakken waarop je zo bevallig tegen het Torentje aanleunt

Klaver begaat in ieder geval niet de fout die Femke Halsema in 2006 maakte

Volgens Halsema was het 'politieke onwil' van de VVD om tot een akkoord te komen, uit electorale angst voor de PVV

De politieke wil is altijd door­slag­ge­vend. En ik betwijfel of die wil er is bij de heer Buma

Bas de Gaay Fortman

Klaver weet: een groenrechts kabinet moet mogelijk zijn

Je kunt niet alles naar je hand zetten als kleinste partij. De vraag is of de achterban ermee uit de voeten kan

Utrechtse fractievoorzitter Bekkers