Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

x

Is een leiderverkiezing goed voor de democratie?

democratie

Ruud Koole en Joop van Holsteyn

Democratie betekent kiezen, maar wel tussen duidelijke opties © anp

De meningen over lijsttrekkersverkiezingen zijn verdeeld. Hoogleraar politieke wetenschappen Ruud Koole en hoogleraar kiezersonderzoek Joop van Holsteyn verklaren hun standpunt.

JA: Kiezers hebben zo een echte keuze

Lees verder na de advertentie

Lijsttrekkersverkiezingen kunnen goed zijn voor de democratie. Mits aan een aantal voorwaarden wordt voldaan. Allereerst de interne partij-democratie. Van partijen die zeggen vóór democratie te zijn, mag worden verwacht dat zij intern democratisch zijn. De verkiezing van de lijsttrekker door alle partijleden voorkomt dat de aanwijzing van de politiek leider slechts een zaak is van de partijtop alleen.

Hoe democratisch was een situatie waarin Joop den Uyl Wim Kok aanwees als leider of Hans van Mierlo Els Borst, waarbij een partijcongres feitelijk slechts kon applaudisseren?

Als zich tegenover de zittende politiek leider geen uitdager meldt, moet je geen lijsttrekkersverkiezing willen forceren. Maar als die wel wordt gehouden, moet er ook echt iets te kiezen zijn. Daarom is het goed dat de komende strijd in de PvdA niet beperkt blijft tot Samsom en Asscher, die beiden verantwoordelijk zijn voor de koers die de PvdA de laatste jaren is gevaren in de samenwerking met de VVD. Naast gedeelde waarden zijn voor een inhoudelijke strijd ook verschillende koersopvattingen van belang.

Lijst­trek­kers­ver­kie­zin­gen dragen alleen bij aan de democratie binnen partijen als de interne checks and balances op orde zijn

Neutrale opstelling
Bovendien is het noodzakelijk dat alle kandidaten een faire kans krijgen. Het partijbestuur moet zich daarbij als procesbegeleider neutraal opstellen. De publieke opmerking van partijvoorzitter Spekman dit voorjaar dat Samsom weer lijsttrekker moet worden bij de volgende verkiezingen, staat haaks op zo'n neutrale opstelling. Lijsttrekkersverkiezingen dragen alleen bij aan de democratie binnen partijen als de interne checks and balances op orde zijn.

Voor de partij zelf kan een strijd om het leiderschap goed uitpakken wanneer het extra publiciteit genereert. Maar dat mag nooit het hoofddoel zijn. Bovendien is het riskant, zoals de strijd tussen Rutte en Verdonk in 2006 en die tussen Sap en Tibi in GroenLinks in 2012 lieten zien.

Van alle deelnemers aan het proces, zowel kandidaten als procesbegeleiders, mag de nodige prudentie worden verlangd.

Echte keuze
Ook aan de nationale democratie kunnen lijsttrekkersverkiezingen een bijdrage leveren. De lijsttrekkers zijn intern getest voordat zij het strijdtoneel van de verkiezingen betreden. Zij weten zich gesteund door de leden. De invloed van de leden bevordert dat de politiek leider zich niet te ver van de identiteit van de partij verwijdert. Daardoor vervullen partijen hun functie als inhoudelijke bakens voor kiezers beter. Kiezers hebben zo een echte keuze.

Het is daarom goed dat de PvdA niet is overgegaan tot het openstellen van de interne verkiezingen voor niet-leden. De identiteit van een partij zou vervagen door de invloed van passanten. Democratie betekent kiezen, maar wel tussen duidelijke opties.

NEE: Lol en leedvermaak voor 2 euro

Dat is nogal wat, 'de' democratie! Het zou van hoogmoed getuigen als de PvdA meent dat een enkele ledenraadpleging een steuntje in de rug zou zijn van de democratie in Nederland.

Laten we het klein houden. En ons beperken tot de PvdA-democratie, de ledendemocratie. Is een lijsttrekkersverkiezingen dan een goed plan, een actie waarvan de partij die amechtig in de touwen hangt plots vol energie en enthousiasme de electorale ring in stapt? Nee.

Als er al effecten zijn, dan negatieve. Allereerst de schoffering van het ledenbestand. Het zijn niet de 100.000 leden die voorzitter Spekman ooit beoogde, maar de ruim 40.000 leden zullen straks raar opkijken. De kans dat er 2-euroleden instromen die zich eenmalig met partijzaken bemoeien om vervolgens snel te verdwijnen, is verre van denkbeeldig.

Is er een keer een serieus besluit te nemen, dan blijken bui­ten­staan­ders de dienst uit te kunnen maken

Belletje trekken
Waar doe je het dan nog voor, als gewoon, jarenlang contributie betalend partijlid, met het runnen van een afdeling, het folderen voor de partij, de regenachtige zaterdagmiddagen op de markt? Is er een keer een serieus besluit te nemen, dan blijken buitenstaanders de dienst uit te kunnen maken.

Alsof Duitsers zich als Nederlander mogen melden, in maart 2017 kunnen stemmen bij de Kamerverkiezingen, waarna zij het Nederlanderschap weer opgeven en terug oostwaarts trekken. Helpt dat de democratie vooruit?

Daar komt een praktisch bezwaar bij. De lijsttrekkersverkiezing is aantrekkelijk voor belletjestrekkers. Om te klieren of de partij dwars te zitten lopen vreemden zo goed als ongehinderd de partij in, kiezen een kandidaat tot lijsttrekker die ongeschikt is voor het ambacht - om daarna vliegensvlug te verdwijnen. Veel lol en leedvermaak voor 2 euro.

De partij zit dan echter met een ongewenste lijsttrekker en de reguliere leden mogen, althans als zij blijven, de rommel opruimen. Veronderstelt democratie niet enige verantwoordelijkheid van betrokkenen?

Uitstraling
Dan is er nog de uitstraling naar zeg maar de grote politiek. Als de PvdA een potje maakt van de lijsttrekkersverkiezing, en alle ingrediënten daarvoor zijn aanwezig, ontstaat een beeld van een partij die het land wenst te besturen maar intern de zaakjes niet op orde heeft. Prutsers.

Dat werkt negatief voor die partij, maar kan andere partijen besmetten en het vertrouwen in politieke partijen als zodanig verder aantasten. Daar is de representatieve democratie, met een cruciale rol voor die partijen, nou niet bepaald mee geholpen.

De PvdA viert dit jaar haar zeventigste verjaardag, maar de partij gedraagt zich als een klein kind dat grijpt naar het glimmende, scherpe broodmes dat op tafel ligt. Daar komen ongelukken van.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie
Lijst­trek­kers­ver­kie­zin­gen dragen alleen bij aan de democratie binnen partijen als de interne checks and balances op orde zijn

Is er een keer een serieus besluit te nemen, dan blijken bui­ten­staan­ders de dienst uit te kunnen maken

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.