Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In het Russische Perm is de culturele revolutie alweer voorbij

Democratie

Geert Groot-Koerkamp

'Het geluk is vlakbij', luidt deze tekst op de oever van de rivier de Kama. De leus is een restant van de 'culturele revolutie', die Perm moest omtoveren tot een cultuurparadijs. © Geert Groot Koerkamp
reportage

De grauwe industriestad Perm moest een culturele modelstad worden, maar het Kremlin stak daar een stokje voor. Op 18 maart gaan de kiezers in Perm en elders in Rusland naar de stembus om hun president te kiezen.

'Het geluk is vlakbij.' Die opbeurende boodschap staat in felrode metershoge letters op de oever van de Kama, nu veranderd in een onafzienbare en ietwat troosteloze ijsvlakte die zich kilometerslang uitstrekt achter de Permvariant op 'I amsterdam'.

Lees verder na de advertentie

Een jong stel neemt gauw een paar selfies alvorens zich in de snijdende kou terug naar de auto te spoeden. De leus is een stille getuige van de achter Moskouse burelen bedachte 'culturele revolutie', die tien jaar geleden in Perm begon en inmiddels een stille dood is gestorven.

Perm was tot eind jaren tachtig een in zichzelf gekeerde industriestad van een miljoen inwoners, gesloten voor buitenlanders vanwege de rakettenfabrieken hier. In 2008 rees het idee dat Perm de Europese cultuurhoofdstad van 2016 moest worden.

Tekst loopt door onder de kaart

© Brechtje Rood

De progressieve gouverneur Oleg Tsjirkoenov haalde Moskouse planners naar Perm, onder hen de bekende galeriehouder Marat Gelman. Die zagen de grauwe industriestad in de Oeral als een tabula rasa, waar met wat handige ingrepen en veel geld in korte tijd een cultuurparadijs uit de grond kon worden gestampt.

Ze gingen voortvarend te werk. Een museum voor moderne kunst en diverse festivals dienden als belangrijkste ingrediënten. De gerenommeerde Griekse dirigent Teodor Currentzis werd directeur van het Opera- en Ballettheater. Naar het voorbeeld van Europese steden als Bilbao en Edinburgh moest cultuur de economische motor worden van de stad.

Perm zou zich naast grote steden als Moskou en St. Petersburg ontwikkelen tot een nieuw cultureel centrum van Rusland en een plek waar mensen willen wonen. Een voedingsbodem ook voor zelfbewuste, mondige burgers, naar Gelmans overtuiging.

Proeftuin

De lokale cultuurscene was indertijd niet onverdeeld gelukkig met de komst van de cultuurmissionarissen uit Moskou, voor wie Perm dienst deed als proeftuin. "Perm was helemaal geen onbeschreven blad, verre van dat", zegt Joelia Balabanova, sinds twee jaar directeur van het smaakvol gerestaureerde muziektheater Triomf, een van de weinige van de staat onafhankelijke filharmonieën in Rusland.

"Iedereen die zich tot dat moment had ingespannen om Perm een eigen, culturele identiteit te verschaffen, werd daarmee gepasseerd."

Balabanova - tevens journalist en dichteres - heeft de kleedkamers van de filharmonie tot haar werkplek gemaakt. Als eigentijdse directeur heeft ze niet meer nodig dan een laptop en haar mobiele telefoon. Ze roemt Perms cultuurverleden.

Geschiedenis

De beroemde impresario en pleitbezorger van de Russische kunst Sergej Djagilev bracht hier zijn jeugdjaren door. Nobelprijswinnaar Boris Pasternak gebruikte Perm als prototype voor de stad Joerjatin in zijn boek 'Dokter Zjivago'. En veel later schreef de jonge dichter en zanger Jevgeni Tsjitsjerin er imponerende teksten, die ook na zijn zelfmoord in 1999 tot in Moskou lof oogstten.

De nieuwlichters kwamen en gingen. Het revolutionaire experiment liep stuk op bezwaren uit Moskou, dat bezorgd toezag hoe de teugels in de Oeralstad steeds verder werden gevierd en daarom de hervormingsdrift van mensen als Gelman - in 2011 en 2012 een prominent deelnemer aan massale protesten van de oppositie - wilde inperken. De toenmalige president Medvedev ontsloeg begin 2012 gouverneur Tsjirkoenov, naar verluidt 'op eigen verzoek'.

Zijn opvolger maakte snel korte metten met de verworvenheden van de culturele lente. Gelman werd ontslagen en verkaste naar Montenegro. Zijn moderne kunstcollectie moest verhuizen en plaatsmaken voor een sterk ideologisch gekleurde tentoonstelling over de Russische geschiedenis.

De staat verwierf de controle over Perm-36, een voormalige Goelag-kamp dat dienst deed als museum van de communistische repressie en de autoriteiten allang een doorn in het oog was. De nieuwe cultuurminister van de provincie Perm sprak zich uit 'tegen revolutie, voor evolutie' en benadrukte het primaire belang van een patriottische opvoeding van de jeugd. Het culturele experiment was voorbij.

Provinciaal

Toen de stofwolken van de 'revolutie' waren opgetrokken moesten de plaatselijke cultuurdragers de draad weer oppakken. "Dat was moeilijk", zegt Balabanova. "De eigen, authentieke cultuur van Perm was een undergroundcultuur geworden. Schilders, dichters, filmmakers, iedereen zag zich geconfronteerd met de opvatting dat alles wat uit Perm komt slecht is, provinciaal, en waardeloos. Dat stak." Een antwoord daarop was de oprichting, met hulp van Currentzis, van haar eigen muziektheater Triomf.

Tekst loopt door onder de figuur

© Brechtje Rood

Een paar honderd meter verderop aan de Leninstraat ligt boekhandel Piotrovski, op de eerste verdieping van een kluster met hippe winkeltjes en dito café. Michail Maltsev zwaait er de scepter. Hij verkoopt er een keur aan goede en vaak zeldzame literatuur en wetenschappelijke werken, die buiten Moskou en St. Petersburg nauwelijks zijn te vinden. Zijn doelgroep zijn mensen die zijn opgegroeid met het internet, die affiniteit hebben met mondiale culturele processen en zich vooral wereldburgers voelen.

Onder de oppervlakte

"Het Russische internet was een vrijplaats van meningen en discussie voordat de overheid ging proberen dat volledig te controleren", zegt Maltsev. "De mensen die daarmee zijn groot geworden onderscheiden zich natuurlijk van diegenen die televisie kijken en de grote boekhandels bezoeken. Daar vind je bijvoorbeeld vaak boeken die de misdaden van Stalin goedpraten."

Maltsev ziet zijn goed gesorteerde betere boekhandel als een vitaal onderdeel van een alternatieve cultuur, die onder de oppervlakte van veel Russische steden gedijt, ook zonder een 'revolutie' van bovenaf. "Als je in een Russische provinciestad het treinstation verlaat stuit je vrijwel overal op een ongelooflijke grauwheid en saaiheid. Maar als je weet waar je moet zijn en wat dieper graaft, dan ontdek je vaak dat zich daar een interessant leven afspeelt. De oppervlakkige beschouwer valt dat niet op."

Lees ook: Echt spannend worden de verkiezingen in Rusland waarschijnlijk niet

Deel dit artikel