Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

In de lokale politiek wil iedereen samenwerken - maar niet met nieuwkomers

Democratie

Nicole Besselink

Burgemeester Ahmed Aboutaleb houdt een toespraak tijdens de installatie van de Rotterdamse gemeenteraad na de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart. © ANP

Een paar gemeenten zwoegen nog op een nieuw coalitieakkoord, veruit de meeste kennen inmiddels een nieuw college. Wat opvalt: nieuwkomers krijgen moeilijk een voet tussen de deur, en samenwerking loont. Vijf trends.

Willen partijen aan het Binnenhof elkaar nog wel eens uitsluiten, lokaal kan en wil zo ongeveer iedereen met iedereen samenwerken. Nu bijna alle 335 nieuwe gemeentebesturen zijn gevormd, wordt een bonte stoet aan coalities zichtbaar. In Rhenen besturen D66 en SGP samen, in Helmond en Vlaardingen zijn SP en VVD met elkaar in het college gestapt. Ook de combinatie Groep-De Mos en GroenLinks in Den Haag past in het rijtje van niet direct voor de hand liggende combinaties.

Lees verder na de advertentie
Deelname van de PVV had meer recht gedaan aan de ver­kie­zings­uit­slag

Suzanne Breedveld

Wat daarbij opvalt, is dat het vooral de gevestigde partijen zijn die met elkaar optrekken. De colleges bestaan praktisch altijd uit een mix van VVD, CDA, D66, GroenLinks, PvdA, ChristenUnie, SGP, SP en lokale partijen. Hoewel enkele lokale partijen die in maart als winnaar uit de bus kwamen in de formatie bakzeil haalden, is het overheersende beeld dat de lokalen gelden als vertrouwde kracht in het gemeentebestuur. Ze zitten in 78 procent van de nieuwe colleges.

Nieuwkomers

Anders is dat voor vijf andere partijen die na de verkiezingen de taart konden aansnijden: PVV, Partij voor de Dieren, Denk, 50Plus en Forum voor Democratie. Allemaal wisten ze raadszetels te veroveren, of dat aantal te vergroten. Maar voor de meeste van deze partijen bleef het bij die ene avond van euforie. Naar het zich nu laat aanzien, blijven zij overal buiten de colleges. Alleen 50Plus, dat dit jaar voor het eerst lokaal meedeed, levert nu twee wethouders: in Venlo en Vlissingen.

Het blijkt voor deze nieuwkomers moeilijk om lokaal een voet tussen de deur te krijgen. Neem de PVV. Die haalde in 30 gemeenten 75 raadszetels. Alleen in Den Helder, waar nog wordt geformeerd, kwam ze in beeld. In het Brabantse PVV-bastion Rucphen, waar de partij uit het niets vier zetels behaalde, lukte het niet om te gaan besturen. Ten onrechte, liet CDA-wethouder Suzanne Breedveld zich ontvallen. "Deelname van de PVV had meer recht gedaan aan de verkiezingsuitslag."

Ook de Partij voor de Dieren heeft niet haar eerste wethouder geleverd. Ze groeide van 12 naar 33 raadszetels, maar belandde in geen van de 18 gemeenten aan de onderhandelingstafel. Aan haar omvang heeft dat niet gelegen. In Amsterdam, Almere en Leiden zitten nu partijen in het college die net als de Partij voor de Dieren drie (of minder) zetels behaalden. Ook lokale nieuwkomers Denk en Forum (dat alleen in Amsterdam deelnam) hebben nu raadsfracties van die omvang.

Twee succesvolle duo's springen eruit: ChristenUnie en SGP (als duofractie goed voor 18 col­le­ge­plek­ken), en GroenLinks en PvdA (12 keer samen in college)

Het helpt deze nieuwkomers niet dat gevestigde partijen de handen ineen geslagen hebben. Twee succesvolle duo's springen er bij deze collegevorming uit: ChristenUnie en SGP (als duofractie goed voor 18 collegeplekken), en GroenLinks en PvdA (12 keer samen in het college gestapt). Die laatste twee streven door hun samenwerking D66 voorbij waar het gaat om aantal colleges en wethouders. De democraten vallen terug van 36 naar 24 procent van de besturen.

Eerder onderzoek van Trouw naar de collegevorming liet al zien dat de verbrokkeling in de gemeentepolitiek creatief maakt: er worden akkoorden gesloten met de raad, wethouders besturen namens meerdere partijen of gaan parttime werken om bij grote coalities toch deel uit te kunnen maken van het bestuur.

Verder bleek al dat GroenLinks nu ook buiten de stad meebestuurt, de PvdA haar verlies binnen de perken heeft weten te houden, het aandeel vrouwelijke wethouders licht groeit en dat er weinig wethouders zijn met een migratieachtergrond.

© Trouw, Sander Soewargana

1 VVD toch de grootste, CDA meer wethouders

Nieuws: niet het CDA, maar de VVD is in maart de grootste landelijke partij geworden bij de raadsverkiezingen. Dat blijkt uit de officiële cijfers die de gemeenten de afgelopen maanden bij de Kiesraad hebben aangeleverd. De optelsom die de Kiesraad vervolgens maakte en eerder deze maand op zijn website plaatste, leert dat de VVD 6489 stemmen méér heeft behaald dan het CDA. In percentages: 13,5 om 13,41 procent van alle stemmen.

Daarmee blijkt VVD-leider Mark Rutte met zijn Haagse bluf toch dichterbij de waarheid te hebben gezeten dan tot nog toe werd gedacht. In de loop van de uitslagenavond voorspelde Rutte dat de VVD 'voor het eerst bij raadsverkiezingen de grootste partij van Nederland' ging worden. Een dag later nam hij zijn verlies en feliciteerde hij CDA-leider Sybrand Buma. Die leek met zijn partij net een paar duizend stemmen meer te hebben behaald. Het stemmenaantal is wel meteen het enige cijfer waarmee de VVD het CDA heeft afgetroefd. De christen-democraten wisten méér raadszetels te veroveren (1277 om 1117), in méér colleges te belanden (200 om 193), ook vaker als de grootste partij (66 om 51 keer), én meer wethouders te leveren (233 om 208). Daarmee kan de VVD de winst claimen, het CDA kan daar tegenover zetten dat zij van de landelijke partijen nog altijd het zwaarste stempel drukt op de lokale politiek.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

2 Lokale partijen leveren de meeste wethouders

Of VVD of CDA nou de grootste landelijke partij is, de lokale partijen vormen de lachende derde . Deze partijen met alle kleuren van de regenboog - gezamenlijke dorpslijsten, van partijkaders losgewrikte progressievelingen, Leefbaar-vertakkingen - zijn in 78 procent van de nieuwe colleges vertegenwoordigd. Dat was vier jaar geleden nog 71 procent. Lokale partijen leveren in die colleges een op de drie wethouders, meer dan welke landelijke partij ook.

In de 316 nieuw gevormde coalities zitten in 248 gevallen één of meer lokale partijen; in totaal hebben 323 lokale partijen een plek in het gemeentebestuur veroverd. In zeker tien colleges is zelfs elke wethouder lid van een lokale partij, allemaal te vinden in óf Limburg óf op de Wadden. Voorbeelden zijn het Limburgse Beesel en Brunssum (waar de in opspraak geraakte Jo Palmen weer wethouder is geworden) en Vlieland en Schiermonnikoog.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

3 ChristenUnie en SGP: kleine jongens, maar formeerkampioenen

Als drie partijen weten hoe hun behaalde stemmen zo effectief mogelijk in wethoudersposten om te zetten, dan zijn het CDA, ChristenUnie en SGP, zoveel is na 21 maart wel duidelijk. Met ruim 13 procent van de stemmen veroverde het CDA een plek in twee derde van de colleges. De ChristenUnie, die inclusief duofracties met de SGP 5 procent van de stemmen haalde, bestuurt in bijna een kwart van de gemeenten mee. De SGP, met 3 procent in ruim een achtste van de colleges present, heeft ook niets te klagen.

Ter vergelijking: de ChristenUnie scoort met 5 procent aan stemmen net zo goed als coalitiegenoot D66, dat bijna 10 procent binnenhaalde. Beide maken in elk geval rond de tachtig keer deel uit van de nieuwe colleges. En ook met GroenLinks kan de ChristenUnie zich meten: beide zijn in 12 nieuwe colleges de grootste partij - terwijl GroenLinks in maart twee keer zoveel stemmen kreeg. Topprovincies voor de ChristenUnie zijn Flevoland (in elk college vertegenwoordigd), Gelderland, Utrecht en Overijssel. Noord-Brabant en Limburg vormen een witte vlek op de kaart.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

4 Na klinkend succes valt de SP terug

Het was dit voorjaar een hard gelag voor de SP. Ging het vier jaar geleden binnen de partij nog over kersen op taarten door debuterende wethouders in Amsterdam en Utrecht en deelname aan een recordaantal colleges, dit jaar viel de partij terug van 6,6 naar 4,4 procent van de stemmen. Ofwel: van 460 naar 305 raadszetels. Van de landelijke partijen die lokaal meebesturen, is de SGP de SP voorbij gestreefd wat betreft aantal colleges en wethouders.

Een tegenvallend begin voor Lilian Marijnissen, die begin dit jaar het partijleiderschap overnam van Emile Roemer. Wat meespeelt: de partij staat in lang niet alle gemeenten op de kieslijst. Dit keer deed ze in een derde van de plaatsen mee. En, anders dan GroenLinks en de PvdA, doet de SP amper aan samenwerkingsverbanden met gelijkgestemde partijen.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

5 Het moet samen en duurzaam, zeggen de slogans

'Kansen zien voor elkaar in grenzeloos Gennep.' 'Roermond maken we samen.' 'Bouwen aan Putten.' Zomaar een greep uit de slogans die prijken op de voorbladen van de meer dan driehonderd nieuwe coalitieakkoorden. Een paar favoriete woorden springen eruit: samen (81 keer geteld), duurzaam (39 keer), toekomst (22 keer), gevolgd door termen als 'doen', 'sterk' en 'elkaar' en met regelmaat een uitroepteken als uitsmijter.

Als de titels van de akkoorden iets zeggen over de richting van het land, dan is het wel dat er kennelijk veel behoefte is aan samenwerking - in de politiek, maar ook met burgers - en aan verduurzaming, óók op lokaal niveau. 'Duurzaam samenleven', willen ze in Diemen. 'Samen duurzaam gezond', heet het in Bodegraven-Reeuwijk. En in Lisse kan het allemaal: 'Samen duurzaam denken, samen vernieuwend doen!'

Andere titels lijken juist weer uit de koker van de VVV te komen: 'Dordrecht, een stad waar je bij wilt horen', 'Bruisend Uden: daar wil je zijn, daar wil je blijven!' of 'Blaricum, authentiek dorp in het Gooi'. Puntig kan het ook, zoals in Leudal: 'Samenspel', of in Lopik: 'Kom op'. Of in de eigen taal, zoals in Tietjerksteradeel: 'Duorsum oparbeidzje' (duurzaam samenwerken).

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

Bericht uit Staphorst en Oudewater: nog niet klaar

Drie maanden na de raadsverkiezingen zijn 19 gemeenten nog aan het onderhandelen over een nieuw college, ook in een paar opmerkelijke plaatsen. Zo kent Staphorst, waar de drie christelijke partijen meer dan genoeg zetels haalden om hun coalitie voort te zetten, nog altijd geen nieuw bestuur. Ook in Den Helder, waar even sprake leek van een coalitie met PVV en ChristenUnie, wordt nog altijd gesproken. In Oudewater, hekkensluiter in het Groene Hart, wordt pas half juli een nieuw college verwacht. In Overijssel gaat het formeren moeizaam in Enschede en Deventer.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

Bericht uit Hilvarenbeek: drie vacaturewethouders

Ze hadden de primeur: voor alle drie de wethoudersposten in Hilvarenbeek ging een vacature de deur uit. Iedereen mocht reageren, met 73 brieven tot gevolg. De coalitie van Gemeenschapslijst, VVD en CDA heeft inmiddels drie mannen voorgedragen met wethouderservaring op zak: één deed dat namens een lokale partij elders, twee voor - verrassing - de PvdA. "We hebben vooral ingestoken op deskundigheid, bestuurlijke ervaring en flexibiliteit", aldus fractievoorzitter Gon Boers van Gemeenschapslijst, winnaar van de verkiezingen in Hilvarenbeek.

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

Bericht uit Tilburg: de zesde wethouder is partijloos

Ook in Tilburg zijn ze eruit: D66, GroenLinks, VVD en CDA vormen de coalitie. Bijzonder is dat ze een zesde wethouder hebben geworven 'met een duidelijk sociaal profiel'. Iedereen mocht solliciteren. De gelukkige: Esmah Lahlah (38), dochter van een Nederlandse moeder en Marokkaanse vader, docent slachtofferwetenschap aan de Universiteit van Tilburg, partijloos, draagster van een hoofddoek. "Het is een onderdeel van mij", zei ze over dat laatste tegen het Brabants Dagblad. "Maar ik ben zoveel meer dan dat. Het zou fijn zijn als de inhoud de boventoon voert."

De tekst gaat verder onder de afbeelding

© Trouw, Sander Soewargana

VERANTWOORDING

In 335 van de 380 gemeenten zijn op 21 maart raadsverkiezingen gehouden. In 316 gemeenten was eind vorige week overeenstemming bereikt over de samenstelling van het nieuwe college. In 2014 telde Nederland 403 gemeenten; toen hielden in het voorjaar 380 gemeenten gelijktijdig verkiezingen.

Lees ook: 

Een beetje politicus draait nu ergens een wethoudersploeg in elkaar

Vijftien jaar geleden was het een prestigieuze klus die slechts weinigen op hun cv konden bijschrijven: die van informateur. Maar de functie is aan inflatie onderhevig.

De grootste partij van Tilburg voelt zich buitenspel gezet door de anderen

De grootste partij van Tilburg mag niet meedoen aan het college. Lijsttrekker Hans Smolders is verontwaardigd. Ook in andere gemeenten vormt zich nu een cordon sanitaire om de grootste partij.

Deel dit artikel

Deelname van de PVV had meer recht gedaan aan de ver­kie­zings­uit­slag

Suzanne Breedveld

Twee succesvolle duo's springen eruit: ChristenUnie en SGP (als duofractie goed voor 18 col­le­ge­plek­ken), en GroenLinks en PvdA (12 keer samen in college)