Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe werd Voltooid Leven zo groot in de formatie?

Home

Wilma Kieskamp

Alexander Pechtold (D66) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) op weg naar informateur Zalm. © ANP

Dat stervenshulp voor ouderen zo'n struikelblok kon worden in de formatie is eigenlijk een verrassing. Gaandeweg verloor D66 de regie. De media kregen alsnog de tweestrijd die ze in de campagne hadden gemist.

Quizvraag: welke politieke partij heeft vorig jaar het debat geopend over zelfbeschikking voor ouderen over hun levenseinde? Antwoord: Nee, dat was niet D66. Maar de VVD.

Lees verder na de advertentie

En hoe. Een brief van de twee VVD-ministers Edith Schippers (volksgezondheid) en Ard van der Steur (justitie) aan de Tweede Kamer was op 12 oktober het oorverdovende startschot. De brief was geschreven namens het voltallige kabinet, maar hij had een onmiskenbaar liberale toonzetting. De stem van de prominente VVD-politica Schippers klonk duidelijk door. Een gezaghebbende stem.

De timing was zorgvuldig gekozen, al kwam die voor velen als een verrassing. Schippers, en de rest van het kabinet, zagen eindelijk een kans. Lange tijd had het kabinet gedoogsteun moeten zoeken bij de kleine christelijke partijen. Steun die in ruil betekende dat vrijzinnige, medisch-ethische plannen even op de plank belandden. Maar dat was voorbij. Op de valreep konden VVD en PvdA in het kabinet hun eigen ideeën weer vrijuit naar voren brengen. Om zich te profileren, in het zicht van de verkiezingen.

Schippers kondigde baanbrekende wetgeving aan. "Mensen die weloverwogen menen dat hun leven voltooid is, die uitzichtloos lijden aan het leven, moeten in staat worden gesteld dit leven op een voor hen waardige wijze af te sluiten", schreef ze.

VVD en D66 wilden nooit de vorming van kabinet ermee belasten

De wet moest nog opgesteld worden, maar 'autonomie' zou het leidende principe worden, legde ze uit. "Autonomie houdt ook in zelf kunnen kiezen wanneer en hoe te sterven." Een leeftijdsgrens komt er niet. Het kritische advies van een commissie van wijzen, dat nieuwe wetgeving onwenselijk is, wordt niet gedeeld door het kabinet.

Het was destijds van de VVD nooit de bedoeling dat de kabinetsformatie er zo zwaar mee belast zou worden. Dat was ook niet voorzien. Wie terugkijkt, ziet hoe het onderwerp groter en groter werd. Soms omdat de betrokken politici daar zelf op aanstuurden, vaak ook omdat ze in een spiraal van onderlinge actie en reactie verzeild raakten. 'Voltooid leven' ging met hen aan de haal.

Ballast voor VVD

Van de vastberadenheid van de VVD is bijvoorbeeld weinig meer over, zoveel maanden en een ingewikkelde verkiezingsuitslag later. De partij wil liever niet herinnerd worden aan de discussie die de eigen ministers begonnen. "Dat was iets van Edith Schippers", klinkt het tegenwoordig in de fractie. En van haar is inmiddels bekend dat zij de politiek zal verlaten. De VVD-fractie heeft 'geen mening' meer over voltooid leven. Het thema is tot ballast geworden. Er moet een kabinet gesmeed worden. Er zijn belangrijkere dingen.

Ook D66 heeft aanvankelijk nooit het plan of de intentie gehad dat het thema zo groot zou worden in de verkiezingen, of later, in de kabinetsformatie. Al nam die partij wel veel meer risico dat dat zou gebeuren.

D66 wacht met voorstel

D66 koos een ander moment om zich te profileren. Al duurt het even. Pas twee maanden na het startschot van de VVD-ministers komt er een reactie. Op zondagavond 18 december zit D66-kamerlid Pia Dijkstra met een primeur bij 'Nieuwsuur'. In stilte heeft ze gewerkt aan een eigen initiatiefwet, die mogelijk al snel wordt ingediend. Nu de VVD-ministers over het onderwerp begonnen zijn, ziet ook D66 een kans. Pia Dijkstra is aan het werk gezet en heeft overuren gemaakt om het voorstel af te krijgen.

D66 denkt de gevoeligheden goed onder controle te hebben. Pia Dijkstra begint in Nieuwsuur met een genuanceerde boodschap. D66 wil de discussie over 'voltooid leven' uit de partijpolitieke sfeer te houden, belooft ze. Met vooruitziende blik zegt ze: "Er is immers gerede kans dat er na de verkiezingen een breed kabinet komt waar ook christelijke partijen deel van uitmaken. Die partijen zijn fel tegen." Daarom is het volgens het D66-Kamerlid beter als het initiatief uit de Tweede Kamer zelf komt, van een fractie. "Als vrije kwestie. Dit komt een zorgvuldige besluitvorming ten goede."

D66 denkt de gevoeligheden goed onder controle te hebben

D66 ziet dat als een handreiking, en denkt dat de angel er zo wel uit is. Het hoeft niet in een regeerakkoord.

ChristenUnie doet tegenzet

Maar dat is niet hoe de kleine christelijke partijen het zien. Onmiddellijk komt de ChristenUnie met een tegenzet. Leider Gert-Jan Segers lanceert met omroep Max het actieplan 'Waardig ouder worden'. Eerst de ouderenzorg maar eens beter regelen, vinden zij. Een breekpunt noemt Segers het dan nog niet, dat zal hij later doen. Wel maakt hij vanaf dat moment het onderwerp tot speerpunt van zijn verkiezingscampagne. "Ik doe een beroep op D66 om haar wetsvoorstel voor zelfbeschikking tijdelijk stil te leggen. Eerst zouden we kunnen werken aan waardig ouder worden", zegt Segers. Er een vrije kwestie van maken is voor de ChristenUnie geen oplossing.

CDA zwijgt

Het CDA houdt zich stiller. Zelfs tot de dag van vandaag mijdt leider Sybrand Buma het onderwerp. Zijn partij is tegen stervenshulp voor ouderen die niet lichamelijk lijden. Maar hij wil voorkomen dat het onderwerp groot wordt. Buma heeft zelf andere thema's, en vreest gedoe. In februari ziet hij de bui al hangen. Buma waarschuwt de ChristenUnie onverholen, op een bijeenkomst van het Nederlands Dagblad, de krant die door veel CU-kiezers wordt gelezen: "Door gelijk nee te zeggen, isoleren christelijke partijen zich. Dan maken we het alleen maar moeilijker. We moeten het debat op inhoud voeren."

In het RTL-verkiezingsdebat liet Buma zich één keer ontlokken dat het wat het CDA betreft 'mogelijk een vrije kwestie' kan worden. Daarna kiest hij voor radiostilte.

Lange tijd lijkt die strategie te werken.

D66 begint zelf ook niet over 'voltooid leven' in de verkiezingscampagne. Die campagne gaat over gelijke kansen voor alle Nederlanders, waarbij Alexander Pechtold zich profileert als een verbindend politicus. Sterker nog: de D66-leider is net begonnen met een vriendschapsoffensief richting gelovig Nederland. Hij vertelt overal hoe goed hij met de ChristenUnie en de SGP heeft samengewerkt in de 'constructieve oppositie'. Hij vertelt tegen de EOenthousiast dat hij nog op de christelijke School met de Bijbel zat. Hij redt oude kerkgebouwen samen met ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. Hij drinkt vaak koffie met CDA-leider Buma, en prijst diens degelijkheid. Ze zouden goede regeringspartners zijn.

Alles lijkt onder controle.

Het keerpunt komt op 2 maart, vlak voor de verkiezingen, als radio en tv opeens het onderwerp ontdekken.

In 'Nieuwsuur' vraagt een 57-jarige man live aan Pechtold waarom D66 hem niet wil helpen te sterven, na een leven vol depressies. Pechtold geeft daar voor het eerst aan dat hij eigenlijk nog verder wil gaan dan het eigen wetsvoorstel. "Ik hoop dat in de toekomst ook voor andere groepen dan 75-plussers hulp bespreekbaar wordt", zegt hij. Dat is wat de VVD ook voorstelt. Maar zo komt het niet over in het land. D66 heeft zichzelf vol in de schijnwerpers geplaatst.

Segers: Levensgevaarlijk

Politiek loopt het ook hoog op. "Levensgevaarlijk", noemt ChristenUnie Gert-Jan Segers de wensen van D66. "Stervenshulp aanbieden aan ouderen is risicovol voor een veel grotere groep", vindt hij. Segers krijgt de dag erna in elk geval de handtekening van D66 onder het CU-manifest voor betere ouderenzorg. Daarna wordt het stil rond het onderwerp. De kabinetsformatie begint. D66 wil regeren, het CDA ook. Niemand heeft belang bij een splijtende discussie over euthanasie.

Dat het onderwerp na drie maanden kabinetsformatie toch zó groot is geworden, is eigenlijk verrassend. D66 heeft altijd geweten dat de kansen klein waren om dit voorstel in een kabinet geregeld te krijgen.

Pas na het mislukken van de eerste ronde is het een venijnige discussie geworden. Op 23 mei zoekt D66 voor de eerste keer zelf de confrontatie. Dat gaat helemaal mis. Pechtold en Segers zitten drie uur met de informateur, voor een verkennend gesprek. Voor de camera's spreken ze na afloop nog samen hun teleurstelling uit dat het tussen hen beiden niet zal lukken. De tegenstellingen zijn te groot. Maar de eensgezinde verklaring is schijn. Segers is woest. Hij vindt dat D66 veel te veel eisen stelt. Vrij snel sijpelt dat door naar de pers.

D66 wordt niet meer geloofd

De gevolgen zijn enorm. Voor D66 vooral. Het beeld in de media is desastreus. "D66 heeft er een puinhoop van gemaakt in het euthanasiedebat", schrijft PvdA'er René Cuperus, werkzaam bij het wetenschappelijke instituut van de partij. De boodschap van Alexander Pechtold, dat D66 altijd zo zorgvuldig omgaat met de materie, wordt niet meer geloofd. Daar gaat zijn draagvlak voor de 'Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek', zoals het werkstuk van Pia Dijkstra officieel heet.

D66 heeft er een puinhoop van gemaakt in het eu­tha­na­sie­de­bat

René Cuperus

De media storten zich op sinds Pechtolds actie van 23 mei massaal op deze de tegenstelling Pechtold-Segers. Als mediagenieke tweestrijd wordt het onderwerp van 'voltooid leven' pas écht groot. Opeens vragen veel kiezers zich af: hé, hoe kan dat, dat uitgerekend een pril voorstel waar Nederland pas sinds heel kort over debatteert, het struikelblok is geworden? Waarom heeft D66 zo'n haast?

Maar niemand weet eigenlijk hoe groot het echt is. Heeft D66 echt wel zo'n haast? Dat zou dan sindskort zijn. Gaat de ChristenUnie werkelijk tegenhouden dat Pia Dijkstra op eigen kracht mag doorwerken aan haar wet, buiten een kabinet om? Niemand die het weet. Kan het CDA zo'n afspraak wél accepteren, zoals Buma in februari even suggereerde? Het is onbekend. De partijen laten niets los over hoe er wordt onderhandeld. Er zijn slechts geruchten.

Een oplossing lijkt wel degelijk mogelijk. D66 benadrukt de laatste tijd vooral dat zij 'geen haast' heeft met het voorstel. En dat er nog veel 'maatschappelijk debat nodig is'. Pia Dijkstra gaat wel gewoon door met de voorbereidingen voor het indienen van haar wet. Maar in welk tempo, dat zegt ze er niet bij.

De ChristenUnie zegt vanuit de achterban vooral 'aanmoedigingen' te krijgen. Oud-ChristenUnie leider Arie Slob verkondigt dat zijn partij "zich niet moet laten opsluiten in één of twee onderwerpen".

Ook dat klinkt alsof er ruimte is.

Alles wijst erop dat de hoofdrolspelers de geest terug in de fles willen. Het is te hoog opgelopen.

Lees ookD66 en VVD kunnen ‘voltooid leven’ niet zomaar doordrukken

Lees ook: De formatie moet verder, de zelfgekozen dood liever niet

Deel dit artikel

VVD en D66 wilden nooit de vorming van kabinet ermee belasten

D66 denkt de gevoeligheden goed onder controle te hebben

D66 heeft er een puinhoop van gemaakt in het eu­tha­na­sie­de­bat

René Cuperus