Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe Rusland in de leugen leeft

Democratie

Geert Groot Koerkamp

Metrostation Park Koeltoery na de aanslag in maart 2010. © epa
Essay

Naar beproefd Sovjet-recept wordt in Rusland de waarheid verdraaid. De dissident Aleksandr Solzjenitsyn bedacht al in 1974 een remedie die weer actueel is.

'Hier komt een gedenkteken', stond op een bord in metrostation Loebjanka. Eromheen een zee van bloemen, iconen, kaarsen. Drommen mensen sloegen een kruis of staarden naar al die blijken van medeleven. Luttele meters verderop had een dag eerder, op 29 maart 2010, een zelfmoordterroriste zichzelf en 24 passagiers van het leven beroofd.

Het gedenkteken is er nooit gekomen - niet hier en niet op metrostation Park Koeltoery, waar vrijwel tegelijkertijd een bom afging. Talloze passagiers snellen dagelijks langs de plaats des onheils. De doden zijn vergeten, alleen ieder jaar op 29 maart is er gelegenheid bloemen te leggen op deze plek. Een gedenkplek zou mensen maar bang maken.

Moskou is vergeven van droeve plekken. Honderden mensen kwamen in deze stad de afgelopen decennia om bij terreurdaden en aanslagen. Hier en daar herinnert een sobere plaquette aan de rampzalige gebeurtenis, maar meestal ontbreekt iedere verwijzing.

Datzelfde geldt voor de communistische Grote Terreur die eind jaren dertig aan meer dan 600.000 Sovjetburgers het leven kostte, van wie 30.000 in Moskou. Duizenden Moskovieten staan dagelijks in de file naast een onopvallend hoekpand, onwetend dat hier ontelbare executies zijn uitgevoerd, en Grigori Majranovski, een Russische dr. Mengele, er zijn giffen testte op gevangenen.

Verderop staat het huis waar in de jaren dertig duizenden doodvonnissen zijn geveld. Volgens mensenrechtengroepen een prachtplek voor een museum over de terreur, maar waarschijnlijk komt op de toplocatie een wijnkelder en een winkel voor luxeartikelen. "Alsof je een dansschool in Auschwitz opent", verzuchtte de Moskouse historicus Nikita Petrov op een bijeenkomst gewijd aan 'de topografie van de terreur'.

Rusland sluit graag de ogen voor onverkwikkelijkheden uit verleden. Dat is niet nieuw. Prominente communisten die bij Sovjetdictator Stalin in ongenade vielen werden vakkundig verwijderd uit geschiedenisboeken, van foto's en schilderijen. Photoshop avant la lettre. 'Leven in de leugen' was een wezenskenmerk van de Sovjet-Unie.

Dissident Aleksandr Solzjenitsyn schreef er in 1974 een beroemd essay over (zie onderaan), waarin hij de Sovjetburgers maande met zichzelf en met toekomstige generaties in het reine te komen door zich te distantiëren van de leugenachtigheid waarmee het systeem was doordrenkt. Bijvoorbeeld niet tegen je wil deelnemen aan partijbijeenkomsten of demonstraties, of geen kranten vol leugens kopen. Solzjenitsyn begreep al te goed waarom mensen zich conformeerden: uit angst voor hun eigen situatie en die van hun kinderen, voor verlies van werk en inkomen.

Lees verder na de advertentie
Moskou is vergeven van droeve plekken. Honderden mensen kwamen in deze stad de afgelopen decennia om bij terreurdaden en aanslagen

Het moderne Rusland

Veel van wat Solzjenitsyn schreef is verrassend actueel in het moderne Rusland, dat na de implosie van het communisme en de chaotische, maar ongekend vrije jaren negentig is teruggeveerd naar een autoritair systeem. Dat kent, naast grote verschillen, talrijke raakvlakken met de Sovjetpraktijk. Dezelfde overwegingen die Sovjetburgers ervan weerhielden de kop boven het maaiveld uit te steken, houden nu weer veel Russen van de straat.

Demonstreren is riskant; zelfs je mening geven op sociale media is niet zonder gevaar. De jonge activist Ildar Dadin kreeg 2,5 jaar strafkamp voor deelname aan legale straatprotesten. Volgens mensenrechtenorganisatie Memorial zitten 102 mensen vast om politieke redenen. Veel meer mensen zaten kortere tijd in de cel, of ondervonden problemen met studie of werk door deelname aan politieke acties.

In het Rusland van Vladimir Poetin is niets wat het lijkt. Een keurige grondwet verschaft de president schier ongebreidelde macht, maar garandeert op papier ook de rechten en vrijheden van de burgers - zoals vrijheid van demonstratie, die in de praktijk ver te zoeken blijkt. Of vrije verkiezingen. Eens per vijf jaar kiezen de Russen een nieuw lagerhuis, en elke zes jaar een president. Maar ook als er geen fraude wordt gepleegd - wat steeds wel het geval is - kunnen die verkiezingen niet eerlijk verlopen, want normale politieke concurrentie is onmogelijk in Rusland: oppositiepartijen of -kandidaten worden stelselmatig geweerd uit de media en de publieke ruimte.

De grondwet garandeert artistieke vrijheid, maar de overheid brengt cultuuruitingen in lijn met 'voor de Russische beschaving traditionele waarden en normen', zoals het heet in een richtlijn van Poetin. Alles wat daarvan afwijkt vereist correctie.

Theaterregisseur Konstantin Rajkin hekelde onlangs in een emotionele toespraak 'groepjes brutale, agressieve, zogenaamd beledigde mensen, die zich hullen in hoogdravende woorden over zedelijkheid en moraal', en die een eind laten maken aan exposities en toneelopvoeringen.

Hij doelde op de sluiting van een tentoonstelling van de Amerikaanse fotograaf Jock Sturges in Moskou, of op het staken van de opvoering van Wagners opera 'Tannhauser' in Novosibirsk, na luid protest van Russisch-orthodoxe activisten. Hoewel de rechter geen reden zag 'Tannhauser' te verbieden, ontsloeg het ministerie van cultuur de theaterdirecteur, waarna diens opvolger de opera meteen uit het repertoire gooide.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Demonstreren is riskant; zelfs je mening geven op sociale media is niet zonder gevaar. De jonge activist Ildar Dadin kreeg 2,5 jaar strafkamp voor deelname aan legale straat­pro­tes­ten

De verwoeste Tsjetsjeense hoofdstad Grozny, 1994. © Sygma via Getty Images

Verwrongen wereldbeeld

Vrijheid van meningsuiting en pers zijn grondrechten, maar het gros van de Russen blijft verstoken van informatie over hoe hun land er werkelijk voor staat. De media - eerst en vooral de tv - dringen de Russen een eenzijdig, verwrongen wereldbeeld op, waardoor steeds meer mensen hun grip op de werkelijkheid dreigen te verliezen. "We hebben jaren van ontgifting nodig om daarvan te herstellen", verzuchtte econoom Natalja Zoebarevitsj onlangs.

De zorgwekkende feiten en cijfers over de Russische economie waarover zij beschikt halen de journaals en talkshows niet. Die besteden liever aandacht aan Oekraïne en Amerika. De officiële kanalen betogen dag in dag uit dat de Russische problemen te wijten zijn aan een mondiale crisis en doelbewuste acties van een Russofoob Westen dat Rusland steeds spaken in het wiel steekt.

Al die propaganda heeft het publieke debat verstikt. De overheid heeft altijd gelijk, aan officiële cijfers bestaat geen twijfel, bestuurders hoeven zich nooit en nergens te verantwoorden en onthouden zich - óók in verkiezingstijd - wijselijk van deelname aan debatten. De politieke journalistiek is dood.

Het is ooit anders geweest. Ruim een kwarteeuw geleden sierde Solzjenitsyns leuze 'Leven zonder leugen' menig spandoek in demonstraties voor meer democratie en persvrijheid. De vrijheid werd de Russen en andere Sovjetburgers in 1991 in de schoot geworpen na de mislukte couppoging tegen leider Gorbatsjov, die de Sovjet-Unie de nekslag gaf. Archieven gingen open, en voor de journalistiek brak een ongekende bloeiperiode aan.

De euforie duurde niet lang. De toegang tot tal van archieven werd al snel weer bemoeilijkt. Het nieuwe Rusland verloor zijn onschuld, eerst in een bijna-burgeroorlog in de straten van Moskou, vervolgens in Tsjetsjenië, waar tienduizenden in een orgie van geweld het leven verloren. De mateloos populaire, maar met de fles en zijn hart kampende Boris Jeltsin werd met list en bedrog in het zadel gehouden voor een tweede presidentiële termijn.

De leugen keerde terug, alsof ze nooit was weggeweest. Daarbij vomde de oorlog in Tsjetsjenië een keerpunt. Eind 1994 werden 18-jarige soldaten een wisse dood ingestuurd, in een militaire operatie die Moskou aanvankelijk botweg ontkende. 'Onbekende' bommenwerpers (volgens Russische bewindslieden) veranderden de aanblik van de hoofdstad Grozny in die van Dresden anno 1944. Op de eerste Tsjetsjeense oorlog volgde een tweede, onder Jeltsins opvolger Poetin, met opnieuw vele duizenden doden. Het Kremlin nam in die tijd de Russische televisiezenders in een houdgreep. Het vrije woord werd verbannen naar enkele reservaten, zoals de radiozender Echo Moskvy en de krant Novaja Gazeta.

Over de oorlogen in Tsjetsjenië heeft niemand het meer, voor de tienduizenden omgekomen Tsjetsjenen - Russische staatsburgers - geen plechtigheden of gedenktekens. Zelfs het uit de as herrezen Grozny heeft niet meer dan een monument voor gevallen politiemensen. "Misschien maar beter ook", vertrouwde een Tsjetsjeense journaliste me toe. "Het zou niet goed zijn voor de onderlinge betrekkingen."

De media dringen de Russen een eenzijdig, verwrongen wereldbeeld op, waardoor steeds meer mensen hun grip op de werkelijkheid dreigen te verliezen

De oorlog in Oekraïne

Ook de oorlog in Oekraïne, die sinds 2014 zeker tienduizend mensen het leven heeft gekost, is verdwenen uit het brandpunt van de belangstelling. Rusland ontkent zijn betrokkenheid bij de strijd in Oost-Oekraïne hardnekkig, overvloedig en overtuigend bewijs ten spijt. Het is een oorlog 'die er niet is', dus worden in Oekraïne gesneuvelde militairen vaak heimelijk begraven. Informatie over militaire verliezen is staatsgeheim. De meeste Russen slikken de officiële lezing dat het uitsluitend gaat om een intern Oekraïens conflict voor zoete koek, net als de fabel over de om hun taal vervolgde Russischsprekenden in Oekraïne.

Het Kremlin wil niet alleen het heden, maar ook het verleden inkleuren. "Historici moeten de Russische standpunten verdedigen", vindt Poetin. Minister van cultuur Vladimir Medinski is diens trouwste leerling. 'Tuig van de richel', noemt hij mensen die vraagtekens plaatsen bij een van de populairste - maar aantoonbaar verzonnen - legendes van de Tweede Wereldoorlog, over 28 heldhaftige soldaten van het Rode Leger die hun leven hebben gegeven om de Duitse opmars naar Moskou te stuiten. In zijn dissertatie die collega-historici 'beneden het niveau van een eerstejaars student' achtten, noemt Medinski 'de belangen van Rusland' het belangrijkste criterium voor de waarheidsgetrouwheid van historisch onderzoek.

'Minachting van de feiten' noemen zijn critici dat, en dat is tevens een rake typering van wat zich op grote schaal in Rusland afspeelt. De feiten zijn doelbewust vervangen door fictie. Iedere publieke reflectie op verleden, heden en toekomst ontbreekt. Meningen die niet stroken met de officiële lijn worden weggefilterd.

De vertroebelde blik op de werkelijkheid kan Rusland uiteindelijk duur te staan komen. Specialisten klagen dat het Kremlin niet meer geïnteresseerd is in hun expertise, hun rapporten blijven simpelweg ongelezen. Dat kan er alleen maar toe leiden dat de blik van de Russische leiders op hun land en de wereld zich verder vernauwt, dat ze door gebrek aan onafhankelijke en alternatieve informatie de voeling met de realiteit verliezen, en gaan geloven in hun zelfgeschapen mythen.

Serieuze reflectie en waarheidsvinding zijn verdrongen naar de marge, zoals een recente ronde-tafelconferentie, waar Russische schrijvers, wetenschappers en mensenrechtenactivisten het belang onderstreepten van 'te doen wat gedaan moet worden'. Een primaire taak is volgens hen het voorlichten van de bevolking, dwars tegen 'wereldvreemdheid, obscurantisme, leugen en vervalsingen' in, die de 'steunpilaren van het regime' vormen.

Het Kremlin wil niet alleen het heden, maar ook het verleden inkleuren. "Historici moeten de Russische standpunten verdedigen", vindt Poetin

Aleksandr Solzjenitsyn © RV

Stalinterreur

'Doen wat gedaan moet worden' betekent ook hameren op de noodzaak van een monument voor de slachtoffers van de Stalinterreur, dat dit jaar in Moskou zal verrijzen, dankzij inspanningen van activisten.

Zij bevestigen ook onopvallende metalen naambordjes aan de muren van huizen waar mensen woonden die werden weggevoerd en geëxecuteerd. Dat project is geïnspireerd door de Duitse Stolpersteine - als 'struikelstenen' ook in diverse Nederlandse steden aangebracht - die herinneren aan de talloze Joden en anderen die de nazi's hebben weggevoerd naar de concentratiekampen.

Inmiddels zijn er enkele honderden bordjes aangebracht. Alleszins bescheiden in vergelijking met de vele tienduizenden Stolpersteine, zeker. Maar het begin is er.

Of neem Denis Karagodin uit Tomsk, die nabestaanden opspoorde van mensen die schuldig waren aan de dood van zijn overgrootvader, en met hem nog zeker 35 anderen. De kleindochter van de schuldige dankte hem in een brief oprecht voor zijn inspanningen. De duistere kant van haar grootvader bleek volkomen nieuw voor haar. "Hiermee rijst de hoop dat de samenleving uiteindelijk wakker wordt", schreef ze. "Er zal niets veranderen als we niet de hele waarheid blootleggen."

'Doen wat gedaan moet worden' betekent ook hameren op de noodzaak van een monument voor de slachtoffers van de Stalinterreur

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Moskou is vergeven van droeve plekken. Honderden mensen kwamen in deze stad de afgelopen decennia om bij terreurdaden en aanslagen

Demonstreren is riskant; zelfs je mening geven op sociale media is niet zonder gevaar. De jonge activist Ildar Dadin kreeg 2,5 jaar strafkamp voor deelname aan legale straat­pro­tes­ten

De media dringen de Russen een eenzijdig, verwrongen wereldbeeld op, waardoor steeds meer mensen hun grip op de werkelijkheid dreigen te verliezen

Het Kremlin wil niet alleen het heden, maar ook het verleden inkleuren. "Historici moeten de Russische standpunten verdedigen", vindt Poetin

'Doen wat gedaan moet worden' betekent ook hameren op de noodzaak van een monument voor de slachtoffers van de Stalinterreur