Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe het wetsvoorstel voor humanere detentie van asielzoekers werd vergeten

Democratie

Nicole Besselink

Staatssecretaris Fred Teeven van Asiel in het debat over de dood van Dolmatov. © ANP

Na de zelfdoding van de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov in een detentiecel, begin 2013, beloofde het kabinet een milder opvangregime voor uitgeprocedeerde vreemdelingen. Nu is het vijf jaar later. En het wetsvoorstel wacht nog altijd op het oordeel van de Tweede Kamer.

1. DE AANLOOP

Lees verder na de advertentie

Er zijn van die dagen aan het Binnenhof waarop alle tv-schermen op de grote vergaderzaal zijn afgestemd. Dagen waarop de spanning van alle gezichten in het gebouw valt af te lezen en niemand weet hoe laat en vooral: hóe de dag zal eindigen. Donderdag 18 april 2013 is zo’n dag en Fred Teeven is de hoofdrolspeler. Een volle dag staat de toenmalig staatssecretaris van veiligheid en justitie in de Tweede Kamer te debatteren in een poging zijn politieke loopbaan te redden.

De zaak die op de agenda staat is een uiterst gevoelige en ligt bij alle aanwezigen als een steen op de maag. Aleksandr Dolmatov, een bekende Russische activist die asiel had aangevraagd in Nederland, is eerder dat jaar onterecht in een uitzetcel beland en heeft zich daar tijdens zijn eerste nacht verhangen. Uit nader onderzoek van de inspectie blijkt dat de overheid grote steken heeft laten vallen. De dood van Dolmatov was mogelijk te voorkomen geweest.

Het was een van de moeilijkste debatten die ik heb gedaan

Jeroen Recourt, oud-PvdA-Kamerlid

“Het was een van de moeilijkste debatten die ik heb gedaan”, herinnert oud-PvdA-Kamerlid Jeroen Recourt zich. “Wat moest de consequentie zijn? Wat geeft voldoende het signaal af dat dit onacceptabel is? Gaat het erom dat er iemand vertrekt of dat de praktijk voor andere vreemdelingen beter wordt gemaakt? Ik ben eerder vreemdelingenrechter geweest en weet dat detentie vreselijk is. Dat gaf er een extra dimensie aan.”

Woede naar boven

Sharon Gesthuizen, een jaar SP-Kamerlid af, kan haar woede uit die tijd nog zo naar boven halen. “Wat ik het allerergste vond, was de teneur vanuit het kabinet dat er niets fundamenteel mis was met het systeem. Zo van: ons treft geen blaam. In de 10,5 jaar dat ik Kamerlid ben geweest, heb ik één keer een motie van wantrouwen ingediend. Dat was bij dit debat.” 

Ook GroenLinks-Kamerlid Bram van Ojik, destijds partijleider, herinnert zich de dag nog goed. “Ik dacht: ‘Als hij hier niet om aftreedt, wat moet er dan in hemelsnaam gebeuren wil Fred Teeven wél aftreden?’”

Uiteindelijk zegt bijna de hele oppositie het vertrouwen in Teeven op, alleen PVV, SGP en 50Plus niet, en doorstaat de staatssecretaris de dag. De VVD’er zegt toe dat ‘de menselijke maat’ voortaan het uitgangspunt zal zijn bij de opvang van vreemdelingen. Hij stelt een milder detentieregime in het vooruitzicht; de huidige praktijk – beperkte luchttijden, isoleercellen, visitaties – is gelijk aan die in gevangenissen, terwijl vreemdelingen doorgaans geen strafbare feiten op hun geweten hebben.

“Ik vond die toezegging vrij wezenlijk, omdat dit dossier heel moeilijk lag in de coalitie”, vertelt Recourt, die met zijn coalitiepartij Teevens lot die dag in handen had. “We konden het beleid de goede kant op bewegen. Dat was de winst van het debat.”

Andere partijen zeggen die dag te hopen op een kentering. “Het overlijden van Dolmatov moet een kantelpunt in ons asielbeleid zijn van getallen naar mensen”, stelt GroenLinks-Kamerlid Linda Voortman. Kees van der Staaij van de SGP hoopt op ‘een zweepslag voor de bureaucratie’.

2. HET VERVOLG

Fred Teeven, de zelfbenoemde rechtsbuiten van het kabinet, gaat voortvarend met zijn belofte aan de slag. In het najaar van 2013 kondigt hij een wetsvoorstel aan dat moet regelen dat vreemdelingen alleen in het uiterste geval in detentie belanden. Werken zij mee aan terugkeer naar hun vaderland, dan kunnen zij middels een meldplicht of borgsom buiten de cel hun uitzetting afwachten. Teeven belooft meer activiteiten binnensmuurs. En dat de celdeuren pas later in de avond op slot gaan. Het wetsvoorstel haalt voor hem de kou uit de lucht. Regeringspartijen VVD en PvdA, samen nog geen jaar aan de gang, halen opgelucht adem.

Teeven laat na het Dolmatov-debat op meer manieren zien dat hij hecht aan humanere omstandigheden in asiel­zoe­kers­cen­tra en detentie

Teeven laat na het Dolmatov-debat op meer manieren zien dat hij hecht aan humanere omstandigheden in asielzoekerscentra en detentie. Hij regelt dat er bodyscanapparaten komen die visitaties overbodig maken, hij komt met een ‘kindvriendelijke’ gezinslocatie in Zeist als alternatief voor het detentiecentrum op Schiphol en laat afgewezen asielzoekers cursussen volgen. “Ik heb nooit zo goed gesnapt waarom mensen sneller zouden terugkeren als ze apathisch worden”, zegt Teeven in 2014 als hij met uitgenodigde pers een rondje maakt over het azc in Den Helder.

Ook direct betrokkenen zien zaken in de praktijk ten goede veranderen. Revijara Oosterhuis, coördinator bij het Meldpunt Vreemdelingendetentie dat telefonisch meldingen vanuit detentiecentra verzamelt, merkt dat het gebruik van isoleercellen en visitaties sinds ‘Dolmatov’ is afgenomen. En ze vertelt dat de directie van het detentiecentrum in Rotterdam uit zichzelf heeft besloten de celdeuren niet langer om vijf uur ’s middags tot de volgende ochtend op slot te draaien; gedetineerden mogen de tijd nu tot in de avond buiten hun cel doorbrengen. Dat verandert de sfeer. “De bewaker speelt nu een potje schaak met de gedetineerden. Dat is wel eens anders geweest.” 

Tegelijk blijft Oosterhuis kritisch. “We zijn nog lang niet waar we moeten zijn.” Ze hekelt het aanhoudende gebruik van isolatiecellen, de nog steeds voorkomende visitaties en het geboeid vervoer van vreemdelingen – elementen die ook in de nieuwe wet staan.

Annemarie Busser van Amnesty International, hoewel uiterst kritisch op vreemdelingendetentie als middel, ziet eveneens positieve ontwikkelingen. Zoals de gezinslocatie in Zeist, waar families zich vrij kunnen bewegen over een omheind terrein met simpele bungalows. “Mensen voelen zich er minder opgesloten. Wij pleiten ervoor dat de opvang er overal zo uitziet voor mensen die geen problemen veroorzaken. Voor hen zouden minimale beperkingen moeten gelden.”

Terwijl in de praktijk gaandeweg zaken veranderen, wordt het in Den Haag stil rondom het wetsvoorstel. Aan de maatschappelijke belangstelling voor het thema ligt het niet; ruim dertig organisaties voorzien het conceptwetsvoorstel eind 2013 en begin 2014 van commentaar, van Vluchtelingenwerk tot de Raad voor de Rechtspraak. Die op- en aanmerkingen kunnen Teeven en zijn ambtenaren gebruiken bij het schrijven van de definitieve plannen.

Uiteindelijk stuurt het kabinet het wetsvoorstel in het najaar van 2015 de wereld in, niet getekend door Teeven, maar diens opvolger Klaas Dijkhoff. Het is een tumultueus jaar voor het ministerie van veiligheid en justitie. Het verliest haar twee boegbeelden Ivo Opstelten en Teeven door gebluf rondom de ‘Teevendeal’ én Nederland ziet stokoude asielrecords verbroken worden. Dijkhoff moet alle zeilen bijzetten om de grote groep asielzoekers – op het hoogtepunt 4200 per week – onderdak te bieden.

‘Genoegzaam voorbereid’

Tussen de vele verhitte debatten over de asielcrisis door, ziet de Kamer kans om schriftelijk van gedachten te wisselen over Dijkhoffs voorstel voor vreemdelingenbewaring, de eerste stap op weg naar het debat erover. Nog een paar antwoorden van het kabinet, concluderen de Kamerleden eind 2015, en dan is het voorstel ‘genoegzaam voorbereid’. Het enthousiasme binnen de coalitie lijkt wel tanende. De VVD vraagt zich in haar schriftelijke vragen af ‘welk probleem er precies wordt opgelost met dit wetsvoorstel’.

Duidelijk is dat de door Teeven aangekondigde plannen vijf jaar na het Dolmatov-debat nog steeds niet in wetgeving zijn omgezet

Nu, ruim twee jaar later en weer twee bewindspersonen verder, is het wetsvoorstel nog geen stap verder. Na de verkiezingen en de historisch lange formatie heeft ook de nieuwe Tweede Kamer, op initiatief van de VVD, eind vorig jaar de gedachten over het voorstel op papier gezet. Het wachten is op een reactie van staatssecretaris Mark Harbers (VVD), die vorige week zei te streven naar eind deze maand. Duidelijk is dat de door Teeven aangekondigde plannen vijf jaar na het Dolmatov-debat nog steeds niet in wetgeving zijn omgezet.

Afgaand op de laatste schriftelijke vragenronde is het überhaupt de vraag of het voorstel nog op een meerderheid kan rekenen. De VVD wil weten hoe het kabinet ervoor gaat zorgen ‘dat vreemdelingenbewaring juist geïntensiveerd wordt’; het aantal gedetineerden is naar aanleiding van ‘Dolmatov’ flink gedaald. Het CDA wijst op de veranderde ‘realiteit rondom het asielbeleid’ en wil weten of ‘met de kennis van nu het wetsvoorstel nog steeds relevant is’. Alleen ChristenUnie en D66 tonen zich positief en zien de wet als ‘een stap vooruit’.

3. DE REACTIES

“Dat is wel schokkend ja”, zegt PvdA’er Jeroen Recourt, die zich na ‘Dolmatov’ voornamelijk met andere justitiezaken in de Kamer bezighield. Hij is tegenwoordig voorzitter is van het Tuchtcollege voor de Gezondheidszorg Amsterdam. “Ik moet tot mijn schande bekennen dat ik de wet na het debat niet heb gevolgd. Ik heb de hoop dat ‘Dolmatov’ het debat in de praktijk heeft aangezwengeld, maar die veranderingen moeten ook worden vastgelegd in een wet.”

“Het hele proces duurt wel érg lang”, zegt zittend ChristenUnie-Kamerlid Joël Voordewind, die het asieldossier al jaren onder zijn hoede heeft en tijdens het Dolmatov-debat het woord voerde. “In de praktijk is van alles in gang gezet. De meest urgente zaken zijn meteen aangepast. Maar het moet nog wel afgekaart, wil je overal verbeteringen doorgevoerd krijgen. Vreemdelingendetentie moet een ultimum remedium blijven. Het uiterste laatste middel.”

Over de oorzaken van de lange doorlooptijd van de wet hebben de politici verschillende ideeën. Voordewind spreekt van een ‘een gebrek aan urgentie’, en niet alleen bij de geheide tegenstanders; ook zijn eigen mailbox stroomt niet vol met opmerkingen over dit thema. Het is een kwestie van tijd, zegt Gesthuizen. “De heftigheid van het moment verdwijnt, die invoelbare aangrijpendheid. Nieuwe Kamerleden die nu over asiel gaan, hebben die tijd niet meegemaakt.”

Daarmee wil ze de schuld niet bij de huidige generatie parlementariërs leggen. Gesthuizen betreurt het zelf zeer dat de zaak in haar tijd ‘naar de achtergrond is verdrongen’. “De Kamer heeft onvoldoende focus gehad om hier vaart achter te zetten. Dat is niet goed. Ik steek de hand daarbij ook in eigen boezem. Het is ontzettend lastig om alles in de gaten te houden en overal bovenop te zitten.”

Wat ons als Kamer parten heeft gespeeld, is dat we anderhalf jaar na het Dolmatov-debat in totaal andere omstandigheden zaten

Sharon Gesthuizen, oud-SP-Kamerlid

Gesthuizen wijst ook op de veranderde toon in het debat. “Wat ons als Kamer parten heeft gespeeld, is dat we anderhalf jaar na het Dolmatov-debat in totaal andere omstandigheden zaten. We holden van het ene naar het andere spoeddebat over hoe het verder moest met de hoge instroom van asielzoekers. Het debat ging niet meer over hoe we het Vluchtelingenverdrag het beste konden uitvoeren, maar of we dat verdrag überhaupt nog moesten verdedigen.”

Van Ojik ervaart eveneens dat er sinds de asielcrisis van 2015 een andere wind waait over het Binnenhof. “Alles draait nu om weghouden in plaats van bescherming bieden. De animo om de humaniteit van de uitzetting te vergroten, is afgenomen.”

Hij verwijt dat Teeven niet. “Deze wet is afgedwongen door de PvdA, maar Teeven heeft daarna wel geleverd. Vervolgens stonden zijn opvolgers niet te springen om het in de praktijk te brengen. Die wilden hun vingers er niet aan branden. Ik hoop dat daar nu verandering in komt.”

Gevraagd naar de doorlooptijd van de wet, laat het ministerie van justitie en veiligheid weten dat het ‘een heel omvangrijk wetsvoorstel’ is. De wet beschrijft, en dat is nieuw, twéé soorten detentieprogramma’s: een soepel regime voor wie zich goed gedraagt en een strenger regime voor wie de regels overtreedt. Dat heeft volgens het ministerie veel praktische gevolgen en daar is ‘uitgebreid onderzoek’ naar gedaan. ‘Tot slot heeft de behandeling ruim anderhalf jaar stilgelegen in de Tweede Kamer, mede in verband met de verkiezingen en de formatie’, aldus het ministerie. Fred Teeven is ook om een reactie gevraagd. Die bleef uit.

Makke van deze tijd

De huidige VVD- en PvdA-fracties willen niets weten, of zeggen niets te weten van opzettelijke vertraging. Het liep zo. Ook Recourt ziet geen kwade opzet. “Het is de makke van deze tijd. We hollen van crisis naar crisis. Het is allemaal vrij vluchtig.” Het breekt z’n geloof in de politiek niet. “Het is aanlokkelijk om nu iets te zeggen als: wel woorden, geen daden. Of: het was een politiek spel met weinig effect op de praktijk. Maar zo cynisch ben ik niet. Dit laat zien dat Haagse molens traag malen en je ze af en toe een duwtje moet geven.”

Gesthuizen ziet dat anders. “Als je een staatssecretaris weg laat komen met een vlucht naar voren, terwijl diegene er niet van is overtuigd dat er iets moet veranderen, dan gaat er niets van terechtkomen. Ik ben altijd heel sceptisch geweest over de toezeggingen die in dat debat zijn gedaan.”

In vreem­de­lin­gen­deten­tie zitten geen criminelen, het zijn mensen zonder wettelijke papieren

Joël Voordewinde, Tweede Kamerlid ChristenUnie

Voordewind en Van Ojik, voorstanders van betere leefomstandigheden in detentie, zijn in elk geval van plan de wet over de eindstreep te helpen. Voordewind: “Er staat niet voor niets in het regeerakkoord dat het asielbeleid menselijk en effectief moet zijn. In vreemdelingendetentie zitten geen criminelen, het zijn mensen zonder wettelijke papieren. Die hebben recht op een humane behandeling in Nederland, ook volgens het regeerakkoord. Daar gaan we het kabinet aan houden.”

Lees ook: Het was de belofte waarmee staatssecretaris Fred Teeven (VVD, veiligheid en justitie) vijf jaar geleden zijn politieke loopbaan redde: een milder detentieregime voor vreemdelingen. Vijf jaar later onthoudt Teeven zich van commentaar.

Deel dit artikel

Het was een van de moeilijkste debatten die ik heb gedaan

Jeroen Recourt, oud-PvdA-Kamerlid

Teeven laat na het Dolmatov-debat op meer manieren zien dat hij hecht aan humanere omstandigheden in asiel­zoe­kers­cen­tra en detentie

Duidelijk is dat de door Teeven aangekondigde plannen vijf jaar na het Dolmatov-debat nog steeds niet in wetgeving zijn omgezet

Wat ons als Kamer parten heeft gespeeld, is dat we anderhalf jaar na het Dolmatov-debat in totaal andere omstandigheden zaten

Sharon Gesthuizen, oud-SP-Kamerlid

In vreem­de­lin­gen­deten­tie zitten geen criminelen, het zijn mensen zonder wettelijke papieren

Joël Voordewinde, Tweede Kamerlid ChristenUnie