Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe Ghana, ook in deze troebele tijden, de rust en vrede bewaart

Democratie

Melanie Zierse

© Melanie Zierse
Reportage

Ghana wil het gidsland zijn van het Afrikaanse continent. Deel 1 van een drieluik: In Ghana leven verschillende religies en etnische groepen relatief vreedzaam samen. Hoe doen ze dat?

Met trots laat Thaddea (11) de jurk zien die ze heeft uitgekozen om naar school te dragen. Ze trekt de stof strak, zodat het drukke motief extra goed te zien is.

Lees verder na de advertentie

Op elke normale schooldag zou ze haar gladgestreken rood-witte schooluniform moeten dragen, maar voor Afrikadag maken alle scholen in Ghana een uitzondering. En dus verschijnen de leerlingen van Christ the King International School, een christelijke privéschool tegenover het presidentiële paleis in de diplomatenwijk van Accra, in hun kleurrijkste kleding in de klaslokalen.

"Op deze dag vieren we onze cultuur, de Ghanese en Afrikaanse. De kleding laat ons er heel mooi uitzien. We dragen verschillende prints, omdat we allemaal een verschillende achtergrond hebben", licht Thaddea de variëteit aan kleding toe.

Mensen kijken op je neer als je een andere stam of etniciteit discrimineert

Fritz Baffour, oud-parlementariër en voormalig minister van informatie

 Schoolvriendin Odille (12), gekleed in een net zo fleurige jurk, vult haar aan: "Mijn vader is bijvoorbeeld Akan en mijn moeder is Fante. Op school praten we Engels met elkaar, maar thuis spreken we onze eigen lokale taal."

Water genoeg

Net als veel andere Afrikaanse landen is Ghana multi-etnisch en multi-religieus. Waar dat op de rest van het continent regelmatig leidt tot etnisch conflicten (Ivoorkust, Tsjaad, Congo) of religieus geweld (Nigeria, Centraal-Afrikaanse Republiek), lijkt deze diversiteit in Ghana zelden voor problemen te zorgen. Sinds het land in 1992 afscheid nam van de coupcultuur, kent het nauwelijks meer gewapend conflict. Hoe komt het dat de verschillende groepen hier wel vreedzaam samenleven?

© Sander Soewargana

Een deel van de verklaring gaat volgens oud-parlementariër en voormalig minister van informatie, Fritz Baffour, ver terug in de tijd. "Ghana is een van de meest waterrijke landen in Afrika. Toegang tot water is nooit een groot probleem geweest dankzij een uitgebreid rivierenstelsel. Waar gebrek aan water vaak reden is voor strijd tussen etnische groepen, is dat hier niet het geval geweest", zegt Baffour terwijl hij achterover leunt in de schaduw van een boom op de tennisclub van Accra. Sinds hij pas is benoemd tot nieuwe voorzitter, is hij daar niet meer weg te slaan.

"In plaats van strijd is er juist een symbiose tussen de gemeenschappen", vervolgt hij. De chiefs − traditionele heersers die zeggenschap hebben over hun eigen lokale gebied − trouwden voor de koloniale periode zelfs al buiten hun eigen groep om deals te sluiten over landbezit, handelsroutes en bescherming. Daardoor leggen de verschillende volken volgens Baffour niet overdreven veel nadruk op hun eigenheid.

Baffour behoort zelf tot iets van zeven verschillende groepen, verspreid over heel Ghana. "Iedereen is gemixt. Mensen kijken op je neer als je een andere stam of etniciteit discrimineert."

Dat grote verlies aan mensenlevens heeft ons beïnvloed. We werden menselijker

Fritz Baffour

Grootste uittocht

De relaxte mentaliteit van Ghanezen speelt volgens Baffour ook een rol. "Onze hele cultuur draait om debat en consensus. Eerst praten, daarna pas actie ondernemen. Wij Ghanezen gaan niet snel over tot geweld." 

De oorzaak hiervan ziet de chief − Baffours armband met grote gele kralen verraadt deze status − deels in het slavernijverleden. "Onze natie was de locatie van de grootste uittocht van slaven naar Amerika. Ghana kent tientallen slavenforten en kastelen. Dat grote verlies aan mensenlevens heeft ons beïnvloed. We werden menselijker."

Dat wil niet zeggen dat Ghana nooit een conflict heeft gekend ten tijde van de grote (voornamelijk Ashanti) koninkrijken, het Europees kolonialisme of na de onafhankelijkheid. Er zijn oorlogen gevoerd en tussen 1966 en 1981 volgde de ene na de andere couppoging. Het betekent ook niet dat er nooit meer onrust is. "Natuurlijk zijn er altijd onderliggende spanningen. Soms botsen groepen met elkaar", erkent Baffour. "Deze conflicten gaan vaak over landkwesties of opvolging bij chiefs. Niet over religie of puur om etniciteit."

Zoals begin 1994, toen vielen er duizend doden in het noordoosten bij gevechten tussen de Konkomba aan de ene kant en de Nanumba, Dagomba en Gonja aan de andere kant. Veiligheidstroepen van de overheid maakten een einde aan de onrust. Maar die geweldsuitbarsting was de uitzondering in de periode na de vreedzame machtsoverdracht van 1992.

Klasgenoten als familie

Om te voorkomen dat er pre-koloniale spanningen tussen etnische groepen of religies opspelen, probeert de overheid sinds de onafhankelijkheid eenheid te stimuleren in het onderwijs en de politiek. Kwame Nkrumah, de eerste president sinds Ghana's onafhankelijkheid van Groot-Brittannië in 1957, was voorvechter van het pan-Afrikanisme. "Hij geloofde in de Afrikaanse eenheid. Om Afrika te verenigen moet je een voorbeeld zijn voor de rest. En dus investeerde hij in onderwijs, sport, diplomatie. Allemaal dingen die je trots maken om Ghanees te zijn", aldus Baffour.

Het onderwijs, mede door de Britten op poten gezet, was na de onafhankelijkheid gratis toegankelijk. In eerste instantie waren er vooral kostscholen, wat betekende dat iedereen vanuit het hele land bij elkaar in de klas kwam.  Baffour: "Je klasgenoten werden je nieuwe familie, ongeacht hun achtergrond." Uit geldgebrek zijn er tegenwoordig minder kostscholen. De grootschalige migratie van het platteland naar de stad neemt deze integratiefunctie nu volgens Baffour langzaam over.

© Melanie Zierse

Volkslied en eed

Een schooldag in Ghana begint met het zingen van het volkslied, het afleggen van de eed en het zwaaien met de rood-geel-groene vlag met zwarte ster in het midden. "We laten de kinderen met regelmaat patriottische liederen zingen, dat draagt bij aan hun nationale identiteit", zegt Veronica Laryea, directrice van Christ the King, in haar kantoor vlak naast het met picknicktafels gevulde schoolplein.

Het curriculum van zowel openbare als privéscholen - opgelegd door de overheid - staat in het teken van eenheid en tolerantie. Het is in de Ghanese wet verboden kinderen op basis van hun afkomst te weigeren. Er zijn wel veel christelijk georiënteerde scholen, maar daar gaan ook moslims, animisten en atheïsten naartoe. 

Bij verschillende maatschappijleer-achtige vakken leren de scholieren over de nationale waarden van Ghana en de etnische groepen en religies die het land kent. Laryea: "Vroeger zag ik grote verschillen, vooral tussen noord en zuid. Maar nu vertellen we de kinderen verder te kijken dan religie en etniciteit, en elkaar ongeacht afkomst te accepteren."

Direct na de af­han­ke­lijk­heid is in de grondwet vastgelegd dat partijen zich niet meer op basis van etniciteit, religie of regio mogen organiseren

Bossman Asare, politicoloog, Universiteit van Ghana

Ondanks dat Christ the King een christelijke grondslag heeft, komen er ook kinderen met andere religieuze achtergronden. Soms levert dat 'uitdagingen' op, zegt Laryea. Zo willen sommige moslims niet meedoen met de kerkdiensten of willen Jehova's getuigen de nationale vlag niet op dezelfde manier eren. In hun ogen is het verkeerd de vlag te aanbidden als een soort god. "Dat tolereren wij", zegt de directrice. Islamitische kinderen mogen op vrijdag naar de moskee en de Jehova's hoeven de vlag niet te verheerlijken.

In eerste plaats Ghanees

Ondertussen verzamelen de leerlingen zich in de schaduw van de bomen en parasols op het plein. De school is vanwege Afrikadag eerder uit dan normaal. Een paar leerlingen blijven hangen in de klaslokalen met houten stoelen en openklapbare schrijftafels. Maar de meesten spoeden zich naar het voetbalveld achter het schoolgebouw.

© Melanie Zierse

"Zeker op een dag als vandaag ben ik trots op mijn Ghanese afkomst", zegt Veronica (11) met een brede glimlach. Haar vijf vriendinnen knikken instemmend. Iedereen in het groepje noemt zich in de eerste plaats Ghanees, etniciteit en religie komen later. "We zijn allemaal vrienden, ongeacht onze verschillende achtergronden", zegt Thaddea, die naast haar staat. "Als één iemand huilt, moeten we allemaal huilen!", roept Veronica.

Ook in de politiek ligt sterk de nadruk op de overeenkomsten in plaats van de verschillen. "Het is verboden een politieke partij op te richten langs etnische lijnen", zegt Bossman Asare, hoofd van de afdeling politicologie op de Universiteit van Ghana in Accra. Iedere partij is vertegenwoordigd in elk district en het curriculum moet een nationaal karakter hebben waarin iedereen zich kan herkennen.

Kiezers verliezen

Vlak voor de onafhankelijkheid in 1957 baseerden politieke groeperingen zich wel op hun etniciteit. "Dat gaf spanning. De overheid heeft direct na de afhankelijkheid in de grondwet vastgelegd dat partijen zich niet meer op basis van etniciteit, religie of regio mogen organiseren", aldus Asare. De twee grootste spelers in de politiek, de Nieuwe Patriottistische Partij (NPP) en het Nationale Democratische Congres (NDC), zijn ideologisch georganiseerd. De regerende NPP profileert zich als centrumrechts en liberaal-conservatief, terwijl oppositiepartij NDC zichzelf ziet als centrum-links en sociaal-democratisch.

Desondanks blijven er gebieden waar de ene of andere partij vaak meer stemmen wint. Asare: "De NPP heeft veel steun in de Ashanti-regio, terwijl aanhangers van de NDC vooral in de Volta-regio te vinden zijn. Maar beide partijen krijgen stemmen vanuit het hele land, anders is het bijna onmogelijk de verkiezingen te winnen."

De partijvoorzitters houden hun etniciteit volgens Asare bewust op de achtergrond. "Zouden ze dat niet doen, dan verliezen ze veel kiezers met een andere achtergrond. Daar bereiken ze niets mee."

Etniciteit in Ghana

Akan (Fante is een kleine gemeenschap van Akan) 47,5 procent
Mole-Dagbon 16,6 procent
Ewe 13,9 procent
Ga-Dangme 7,4 procent
Gurma 5,7 procent
Guan 3,7 procent
Grusi 2,5 procent
Mande 1,1 procent
Overig 1,6 procent
NB: Deze etnische groepen vallen uiteen in honderden kleinere etnische gemeenschappen. 
Bron: 2010 census

Religie in Ghana

Christelijk 71,2 procent
Moslim 17,6 procent
Traditioneel 5,2 procent
Atheïst 5,2 procent
Overig 0,8 procent
Bron: 2010 census

Lees ook: 

Afrika wil nu vooral meer eenheid

Waar Europa uit elkaar drijft, wil Afrika eenheid. Onder andere met één paspoort en meer visumvrij reizen.

Deel dit artikel

Mensen kijken op je neer als je een andere stam of etniciteit discrimineert

Fritz Baffour, oud-parlementariër en voormalig minister van informatie

Dat grote verlies aan mensenlevens heeft ons beïnvloed. We werden menselijker

Fritz Baffour

Direct na de af­han­ke­lijk­heid is in de grondwet vastgelegd dat partijen zich niet meer op basis van etniciteit, religie of regio mogen organiseren

Bossman Asare, politicoloog, Universiteit van Ghana