Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe de breuk met Turkije niet werd gelijmd

Democratie

Melvyn Ingleby

© EPA
Analyse

Het uitzetten van een Turkse minister, komend weekeinde een jaar geleden, zette de verhoudingen tussen Nederland en Turkije op scherp. Achter de schermen probeerden diplomaten de betrekkingen te herstellen. Dat lukte bijna.

Turkije verenigt de Nederlandse politiek. Dat bleek wel toen Halbe Zijlstra op 5 februari besloot om de toenadering tot Ankara stil te leggen. De inmiddels afgetreden minister van buitenlandse zaken kreeg een paar kritische vragen, maar vooral veel lof. Nederland gaat niet op schoot bij Erdogan, was de teneur in de Tweede Kamer.

Lees verder na de advertentie

Zodoende bevinden de relaties met Turkije zich, een jaar na de diplomatieke crisis die in maart vorig jaar begon, nog steeds op een dieptepunt. Dat is lastig voor de samenwerking in de Navo. Voor het tijdelijke Nederlandse voorzitterschap van de VN Veiligheidsraad deze maand. En voor de miljarden aan investeringen die Nederlandse bedrijven in Turkije hebben uitstaan.

Achter de schermen ging de samenwerking tussen Nederland en Turkije het afgelopen jaar gewoon door

Jammer dan, aldus bevlogen Kamerleden. Joël Voordewind van de ChristenUnie stootte zelfs nog even door. Half februari nam de Tweede Kamer zijn motie voor erkenning van de Armeense genocide vrijwel unaniem aan. Want principes gaan voor diplomatie. Heeft Nederland niet mooi laten zien dat het een vuist kan ballen tegen Erdogan?

Het ligt toch iets anders, en niet alleen omdat het kabinet niet meegaat in de wens van de Kamer om de Armeense genocide te erkennen. Ook al leek dat misschien zo door Zijlstra's ferme besluit, het was niet Nederland dat een vuist balde tegen Erdogan. Eerder was het andersom: Erdogan had kort daarvoor een zorgvuldig voorbereide diplomatieke toenaderingspoging tussen beide landen afgewezen. Dat blijkt uit gesprekken met diplomatieke bronnen aan beide zijden.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© ANP

Toenadering

Terug naar maart vorig jaar. De Turkse regering wilde in Nederland campagne voeren voor een referendum over een grondwetswijziging. Nederland was daar niet van gediend. Uiteindelijk werd de Turkse minister Fatma Kaya, die stiekem naar Rotterdam afreisde, in het holst van de nacht van 11 op 12 maart het land uitgezet. Erdogan noemde de Nederlanders 'fascisten' en 'nazi-overblijfselen'.

Voor de bühne leken ruim vierhonderd jaar betrekkingen voorgoed verpest. Maar achter de schermen ging de samenwerking tussen Nederland en Turkije het afgelopen jaar gewoon door. Nederlandse bedrijven zijn nog altijd de grootste directe investeerder in Turkije. Diplomaten aan beide zijden spreken van goede persoonlijke banden.

Hoe zeg je sorry zonder sorry te zeggen? Turkije en Nederland weigerden beide excuses aan te bieden

Er moest alleen nog wel een Nederlands kabinet komen om het ook op regeringsniveau bij te leggen. Diplomaten van beide landen begonnen vorig najaar de onderhandelingen over verzoening. Toen eind oktober een coalitieformatie van 225 dagen ten einde was, kwam daar meer vaart in. Een eerste ontmoeting tussen minister Zijlstra en zijn Turkse collega Mevlut Cavusoglu vond plaats in de marge van de Navo-top in Brussel op 5 en 6 december. Die verliep goed. Medio december lieten diplomaten in persoonlijke gesprekken doorschemeren dat er iets te gebeuren stond.

Rond de Kerst speculeerden ook de media over een toenadering. Rutte erkende dat een verzoening met Erdogan 'goed zou zijn'. Erdogan noemde Europese regeringsleiders als Rutte 'zijn oude vrienden'. De Turkse pers meldde dat er binnenkort weer volwaardige ambassadeurs zouden worden uitgewisseld

Volgens een woordvoerder van minister Cavusoglu had het Turkse ministerie van buitenlandse zaken al een nieuwe Turkse ambassadeur aangewezen: de voormalige Turkse consul-generaal in New York en huidige Directeur-Generaal Consulaire Zaken in Ankara. Daaruit valt op te maken dat het gaat om Mehmet Samsar - 'een van onze beste ambassadeurs'.

Wel was er die ene vraag: hoe zeg je sorry zonder sorry te zeggen? Turkije en Nederland weigerden beide excuses aan te bieden. Met toverwoorden als 'samen vooruit kijken' en 'gelijk oversteken' zochten diplomaten naar de juiste bezweringsformule. Het wachten was op een ministerieel stempel. De gelegenheid daarvoor was een tweede overleg tussen Zijlstra en Cavusoglu, ditmaal rondom de Noord-Koreatop in Vancouver op 16 januari.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© EPA

Afrin

De timing was ongelukkig. Vlak voor de top kwamen de Verenigde Staten met een plan voor een 'grensmacht' in Noord-Syrië: 30.000 voornamelijk Koerdische strijders vlak tegen de Turkse grens. Het is goed mogelijk dat minister Cavusoglu weinig tijd had voor een gesprek met Zijlstra. In ieder geval kwam er geen akkoord. Nederland waarschuwde toen dat het bij blijvend gebrek aan vooruitgang zijn ambassadeur formeel zou terugtrekken.

Het weekend daarop viel het Turkse leger de Noord-Syrische regio Afrin binnen. Zijlstra kweekte aan Turkse zijde veel goede wil door te verklaren dat hij 'zeker grond' zag voor Turkije's beroep op zelfverdediging. Turkse media spraken vol lof over 'Nederlandse steun' voor de Turkse operatie.

Er werd een conceptakkoord bereikt waarin geen van beide partijen excuses zouden hoeven aan te bieden

De Tweede Kamer was minder enthousiast. Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van 1 februari werd Zijlstra hard aangevallen. Oppositiepartijen klaagden dat de minister zich voor Erdogan's karretje liet spannen. Ook coalitiepartners als Joël Voordewind (ChristenUnie) en Martijn van Helvert (CDA) vielen over de minister. "In hemelsnaam", zei Van Helvert, "hoe lang nog zal minister Zijlstra ons geduld tarten?"

Vier dagen later, op maandag 5 februari, kapte Zijlstra de onderhandelingen met Turkije plotseling af. De Nederlandse ambassadeur werd formeel teruggetrokken. Volgens Zijlstra zat er 'geen balans' in de gesprekken. In de Tweede Kamer benadrukte hij dat het besluit volledig losstond van zijn standpunt over Afrin of de kritiek daarop.

Dat zal wel, gniffelden Van Helvert en Voordewind. Zij eisten de credits op voor een 'zeer te prijzen' besluit. Volgens hen was het een krachtig signaal dat Nederland niet in zee gaat met Erdogan nu Turkije oorlog voert in Afrin. Andere kamerleden zoals Bram van Ojik (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA) plaatsten vraagtekens achter Zijlstra's 'zigzagdiplomatie'. Ploumen stuurde een lijst vragen naar de minister. De reactie daarop was algemeen van aard.

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© ANP

Afwijzing

De antwoorden liggen dan ook eerder aan Turkse zijde. Diplomatieke bronnen bevestigen dat er op 25 en 26 januari in Brussel een derde en laatste onderhandelingsronde plaatsvond tussen Turkse en Nederlandse topdiplomaten. Er werd toen een conceptakkoord bereikt waarin geen van beide partijen excuses zouden hoeven aan te bieden. De sfeer was goed. De opgestelde tekst zou prima verteerbaar zijn voor de Nederlandse regering. Het wachten was op de handtekeningen van Cavusoglu en Erdogan.

Die kwamen er niet. Dat bevestigt de woordvoerder van Cavusoglu. "De minister heeft vergaderd met de president. Zij hebben de tekst die door de diplomaten is voorbereid geëvalueerd. Natuurlijk was er discussie over de bewoordingen. Vandaar dat de diplomaten dachten dat ze deze tekst konden voorleggen. Maar het was onvoldoende. We wilden een duidelijk excuus."

Diplomatieke bronnen zeggen dat het Turkse buitenlandse beleid onvoorspelbaar is

Volgens de woordvoerder viel dat besluit rond het weekend van 3 op 4 februari. Cavusoglu en Erdogan waren samen toen ze de opgestelde tekst afkeurden. "Vervolgens zijn de Nederlanders op de hoogte gesteld. Een dag of twee daarna trokken ze hun ambassadeur terug. Er zat vrijwel geen tijd tussen."

Voor minister Zijlstra was het besluit van Erdogan een grote tegenvaller. Na de afrondende onderhandelingen in Brussel, eind januari, was er vertrouwen dat het akkoord er snel zou zijn. Dit had zijn eerste wapenfeit kunnen zijn als minister. In plaats daarvan werd het een Turkse afwijzing.

Dit scenario is bevestigd door meerdere diplomatieke bronnen. Ook oud-minister van buitenlandse zaken Ben Bot onderschrijft het. Bot was in de jaren tachtig ambassadeur in Ankara en heeft goede contacten met het huidige diplomatieke personeel. "Wat ik begrijp van het verloop van de discussie en ook het afbreken ervan is dat uiteindelijk toch Erdogan zelf de harde lijn heeft gevolgd. Ineens was er een boze deus ex machina. Dat was denk ik president Erdogan."

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© AFP

Breuklijnen

Veranderden de Turken op het laatste moment van koers? Volgens de woordvoerder van Cavusoglu is daar geen sprake van. Er lag überhaupt nog geen akkoord, benadrukt hij. "De diplomaten komen natuurlijk met heel veel ideeën, maar het besluit ligt bij de gekozen regering. Zo werkt dat in iedere democratie." Maar waar Nederlandse diplomaten er toch wel van uitgaan dat ze een mandaat van hun regering hebben, geldt dat niet voor hun Turkse collega's. Diplomatieke bronnen spreken van 'talloze aanwijzingen' dat het Turkse buitenlandse beleid onvoorspelbaar is. Volgens hen zou het presidentieel paleis optreden als een 'beroepsinstantie' die voorbereide akkoorden aan de kant kan zetten. Dat maakt het moeilijk onderhandelen.

Dat beeld sluit aan op de breuklijnen binnen de Turkse politiek. In Ankara is het een publiek geheim dat het paleis en beleidsmakers vaak niet op een lijn liggen. Hoge ambtenaren, maar ook partijgenoten van president Erdogan, maken zich grote zorgen over de spanningen met het Westen en de economische gevolgen ervan. Maar Erdogan heeft wel het laatste woord.

Achter de schermen erkennen diplomaten dat er aan beide zijden fouten zijn gemaakt in maart

Bovendien zou het niet de eerste keer zijn dat Erdogan harder optreedt tegen Nederland dan zijn eigen beleidsmakers. Het was vorig jaar maart Erdogan zelf die ervoor koos om minister Kaya halsoverkop naar Nederland te sturen. Diplomatieke bronnen bevestigen dat premier Binali Yildirim hier absoluut op tegen was. Hij wilde een verdere escalatie voorkomen. Het Turkse ministerie van buitenlandse zaken zou niet eens op de hoogte zijn geweest dat Kaya's auto uit Duitsland vertrok.

Wat verklaart Erdogan's onbuigzaamheid? Vorig jaar kwam een anti-Westerse ramkoers goed van pas als campagnemiddel in het Turkse referendum. Maar in de laatste maanden probeerde Turkije de banden met de rest van Europa juist te herstellen. Dat lijkt te lukken met de Duitsers en de Oostenrijkers. Waarom dan niet met Nederland?

Lees verder na onderstaande afbeelding.

© ANP

Volgens diplomatieke bronnen kan het liggen aan een adviseur van Erdogan. Zo gunt de president geregeld een luisterend oor aan Yigit Bulut, een invloedrijke Turkse nationalist die vindt dat Turkije het prima zonder het Westen kan. Bulut noemde het Nederlandse optreden in maart vorig jaar een 'nieuwe versie van de couppoging tegen Turkije'. Vorige week nog verscheen een column waarin hij uitlegt dat de term 'Lage Landen' naar de morele laagheid van de Nederlanders verwijst.

Het Turkse ministerie van buitenlandse zaken slaat een andere toon aan. In een verklaring liet het ministerie opvallend mild weten nog altijd open te staan voor gesprekken. "We willen onze relatie erg graag verbeteren", zegt ook de woordvoerder van Cavusoglu. "Maar daar hebben we excuses voor nodig."

Achter de schermen erkennen diplomaten dat er aan beide zijden fouten zijn gemaakt in maart. Ankara liet de crisis bewust escaleren, maar ook Nederland heeft gouden diplomatieke regels gebroken. Zo zijn in de chaos in maart twee Turkse diplomaten aangehouden. De Turkse consul-generaal en zaakgelastigde zaten minstens een uur vast in een politiecel.

Toch sluit premier Rutte een Nederlands excuus uit. Terecht of niet, die Hollandse helderheid vertaalt zich anders in de verdeelde politieke werkelijkheid van Ankara. Terwijl pro-Europese Turkse diplomaten die snakken naar een akkoord in het nauw komen, krijgen juist de nationalisten in het paleis alle ruimte. De vraag is of je daarmee daadwerkelijk een vuist balt tegen Erdogan.

De opgevoerde diplomatieke bronnen zijn bekend bij de redactie.

Lees ook:

De relatie tussen Nederland en Turkije liep vorig jaar flinke averij op. Inmiddels heeft Erdogan geen westerse boeman meer nodig.

Achter de schermen wordt op hoog niveau gepraat. Turkije waardeert de Nederlandse houding over de kwestie-Afrin.

Minister Zijlstra trekt de stekker uit de gesprekken met Ankara, tot tevredenheid van de coalitiepartijen.

Een Nederlandse minister moet in april aanwezig zijn bij de herdenking van de Armeense genocide in Jerevan. Die langgekoesterde wens van de ChristenUnie kan op steun rekenen van de drie andere coalitiepartijen VVD, CDA en D66

Deel dit artikel

Achter de schermen ging de samenwerking tussen Nederland en Turkije het afgelopen jaar gewoon door

Hoe zeg je sorry zonder sorry te zeggen? Turkije en Nederland weigerden beide excuses aan te bieden

Er werd een conceptakkoord bereikt waarin geen van beide partijen excuses zouden hoeven aan te bieden

Diplomatieke bronnen zeggen dat het Turkse buitenlandse beleid onvoorspelbaar is

Achter de schermen erkennen diplomaten dat er aan beide zijden fouten zijn gemaakt in maart