Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hoe Brussel tureluurs werd van de Britse grillen

Democratie

Christoph Schmidt

Premier Minister Theresa May verlaat de achterkant van haar ambtswoning Downing Street 10, gisteren, op 20 maart, nadat ze de EU officieel om uitstel van de brexit-deadline heeft gevraagd. © AFP
Reconstructie

Is de Europese top van vandaag beslissend voor de brexit of niet? Deze terugblik op de voorbije maanden kan geen antwoord geven op die vraag. Dat antwoord heeft namelijk niemand. Brexit is eind volgende week.

Michel Barnier: ‘Ze klocque iz tickingue.’ Sinds de Britse premier Theresa May op 29 maart 2017 een brief in Brussel laat bezorgen over opzegging van het EU-lidmaatschap, wijst Fransman Michel Barnier in zijn beste Engels op het verstrijken van de tijd. Het EU-verdragsartikel 50, dat May met de brief activeert, geeft Londen en Brussel precies twee jaar om het vertrek van het Verenigd Koninkrijk in goede banen te leiden.

Lees verder na de advertentie

‘Brussel’ (bestaande uit de 27 landen wier belangen Barnier vertegenwoordigt) treedt sinds de dag na het brexitreferendum van 23 juni 2016 voorspelbaar, transparant en eensgezind op. Britse politici draaien al die tijd grillige, schimmige en ruziënde rondjes om de Big Ben. Die bewijst overigens elk uur Barniers gelijk, al weerklinken de beroemde ‘bongs’ sinds augustus 2017 niet meer over de Thames wegens een grondige restauratie.

‘Stroperig’ is nog een milde omschrijving voor de brexitonderhandelingen tussen Brussel en Londen, die duren van juni 2017 tot november 2018. Het is eerder superlijm waarvan de onderhandelaars moeten zien los te komen, kijkend naar de randvoorwaarden die beide partijen verbinden aan een terugtrekkingsovereenkomst over de Ierse grenskwestie, burgerrechten en de financiële afwikkeling.

Vooral de Britse verlanglijst oogt intern tegenstrijdig: weg uit de interne markt, geen douane-unie, maar ook geen slagbomen aan de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Hoe dan?

Britain's Prime Minister Theresa May makes a statement about Brexit in Downing Street in London, Britain March 20, 2019. Jonathan Brady/Pool via REUTERS © REUTERS

November 2018

­­Op 13 november klinkt klaroengeschal. Er ligt een juridisch dichtgetimmerde terugtrekkingsovereenkomst van 585 bladzijden gortdroog proza. De regering-May is akkoord, de vlag kan uit.

Toch niet.

In politiek Londen wordt het akkoord weggehoond door oppositiepartij Labour en de harde brexiteers in May’s Conservatieve Partij. Intussen bezegelt de EU-27 op 25 november het bereikte akkoord. “Er is geen plan B”, zegt premier Rutte. “Komt tijd, komt raad”, zou Barnier gezegd kunnen hebben, met een blik op klok en kalender, maar hij zegt het niet.

December

May wil het Lagerhuis op 11 december laten stemmen over de brexitdeal. Ze stelt die stemming uit omdat ze die verpletterend zal verliezen.

Op de Europese top van 13 december tonen de 27 regeringsleiders zich bereid om May te helpen, al sluiten ze het openbreken van het akkoord uit. Maar over toezeggingen en verduidelijkingen valt te praten. “We kunnen de Britten naar de waterput brengen, maar we kunnen ze niet dwingen te drinken”, zegt een EU-diplomaat aan de vooravond van de top.

Als haar collega-regeringsleiders oprecht geïnteresseerd aan May vragen: “Wat kunnen wij voor je doen?”, staat ze in de Brusselse vergaderbunker met de mond vol tanden. Het is sinds juni 2016 de terugkerende vraag aan Londen: wat willen jullie? Uit frustratie schrappen de regeringsleiders een zin uit de ontwerp-slotverklaring die als tegemoetkoming aan May was bedoeld. Op Oudejaarsavond telt Barniers klok de seconden meedogenloos af naar 2019.

Januari

May verliest de stemming in het Lagerhuis over de brexitdeal verpletterend op 15 januari. Nooit eerder leed een Britse regering zo’n grote parlementaire nederlaag.

Op 29 januari krijgt May van dat Lagerhuis de opdracht om met geslepen messen af te reizen naar Brussel en daar de gewraakte ‘backstop’ voor de Ierse grenskwestie (die het Verenigd Koninkrijk zogenaamd voor eeuwig dreigt vast te ketenen aan EU-regels) ingrijpend te wijzigen.

Fijne opdracht. De premier kan net zo goed meer zonuren eisen van Brussel, en dat weet ze. De backstop-afspraak is er gekomen op aandringen van zowel het VK als de EU, en de Britten hebben een zwaar stempel gedrukt op de uiteindelijke deal. De backstop willen veranderen is wat de EU betreft hetzelfde als de polis van je reisverzekering willen veranderen nadat je hebt ingecheckt voor je vlucht. Het digitale klokje op Barniers telefoon blijft de minuten wegtikken.

© EPA

Februari

Op 7 februari maakt May haar ‘geslepen messen’-gang naar Brussel, waar ze zoals verwacht het pakje boter niet weet in te deuken. Toch wil Londen nog steeds ‘juridisch bindende wijzigingen’ aan de backstop. Daarvoor moeten de briljantste juridische duivelskunstenaars aan de bak om teksten te verzinnen die een beetje wel, en een beetje niet juridisch bindend zijn, als ze het oer-brexitakkoord maar niet in de weg zitten.

Veel levert dat aanvankelijk niet op. Op de top van de EU met de Arabische Liga, op 24 en 25 februari in het Egyptische Sharm el-Sheikh, spreekt May opnieuw met Juncker. Daar komt ze zowaar met een concreet voorstel waar de EU iets mee lijkt te kunnen. Dat draait om het begrip ‘capriciousness’ – wispelturigheid.

Voor het geval de EU zich in het toekomstige vrijhandelsoverleg (dat pas na de brexit kan beginnen) ‘wispelturig’ gedraagt, krijgt het VK het recht om eenzijdig de stekker uit de backstop te trekken. Giet dat in een juridisch bindende tekst, met een onafhankelijke wispelturigheidsscheidsrechter, en we zijn eruit, lijkt May’s boodschap.

Juncker vindt dit idee het onderzoeken waard, al schijnt het gesprek een nieuw dieptepunt te zijn in de verhoudingen tussen Jun­cker en May. “Wat als de nieuwe Europese Commissie (die na de Europese verkiezingen van mei wordt gevormd, red.) onberekenbaar wordt?”, schijnt May Juncker voor de voeten te hebben geworpen, ter illustratie van de gevreesde wispelturigheid. “Wat als we straks moeten onderhandelen met Boris Johnson?”, is naar verluidt Junckers weerwoord.

Barnier moet intussen zijn lege horlogebatterij vervangen.

Maart

© EPA

Dan verschijnt een nieuwe hoofdrolspeler ten tonele: de Britse procureur-generaal Geoffrey Cox. Zijn rol in deze beslissende periode is uitvoerig beschreven door Tony Connelly van de Ierse publieke omroep RTE, een van de best ingevoerde brexit-journalisten in Brussel en auteur van het boek ‘Brexit & Ireland’. Wat nu volgt, leunt deels op zijn internetartikel van 16 maart.

De gedachten dwalen hier af naar het artistieke werk van M.C. Escher en Eugène Ionesco

Cox had in november een negatief oordeel uitgesproken over de brexitdeal, omdat die het VK in theorie permanent in de backstop gevangen zou kunnen houden. May’s missie is om Cox milder te stemmen en, via hem, het Lagerhuis voor zich te winnen.

Die 58-jarige Cox heeft een vreemde collectie petten op. Hij is jurist én politicus, zowel adviseur van de regering-May als lid van het Lagerhuis, uitgesproken pro-brexit bovendien. Nu stuurt May hem naar Brussel om te onderhandelen over backstop-bijsluiters. Vervolgens moet hij een juridisch oordeel uitspreken over het resultaat van die onderhandelingen. De gedachten dwalen hier af naar het artistieke werk van M.C. Escher en Eugène Ionesco.

Het gaat meteen mis als Cox in Brussel arriveert voor een eerste gesprek met Barnier. “Ik ben hier al in veertig jaar niet geweest!”, schijnt Cox te hebben uitgeroepen, op een toon die verraadt dat hij dat een geweldige prestatie vindt.

Vervolgens blijkt dat Barniers team de allersimpelste onderdelen van de backstop moet uitleggen aan Cox. “Welke stoethaspel heeft May nu weer op ons afgestuurd”, zal Barnier wellicht denken. Hij heeft in twee jaar tijd toch al weinig werkplezier beleefd aan zijn drie evenknieën, de opeenvolgende brexit-ministers David Davis, Dominic Raab en Stephen Barclay.

© HH

Wat ook niet helpt, is dat Cox de alom gerespecteerde rechterhand van Barnier, de Duitse Sabine Weyand, op zeker moment aanspreekt met ‘my dear’, ofwel: ‘lieveling’ of ‘schattebout’.

Nog verblufter zijn Barniers mensen als Cox een heel ander voorstel aandraagt dan May’s wispelturigheidsclausule. Hij draait die om. Zijn kernbegrip is ‘reasonableness’, redelijkheid, een eeuwenoud Brits juridisch concept. Als het VK aantoonbaar ‘redelijk’ gedrag vertoont in het handelsoverleg, krijgt het automatisch recht om de backstop te beëindigen. De EU-monden vallen verder open als Cox betoogt dat die backstop sowieso in strijd is met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

We zitten precies vier weken voor de brexit en de verlamming is totaal. Over een paar dagen (12 maart) stemt het Lagerhuis voor de tweede keer over de brexitdeal en vóór die tijd moet May iets nieuws uit de tas toveren. Ze jaagt de EU nog verder tegen zich in het harnas als ze in een toespraak op 8 maart de verantwoordelijkheid voor het vinden van een oplossing geheel bij Brussel legt.

Toch lijkt overeenstemming over twee of drie ‘inlegvellen’ nabij, in het weekeinde van 9 en 10 maart. May staat op het punt naar Brussel te vertrekken om die doorbraak, waar ze zo naar smacht, te bezegelen. Ze heeft haar jas bij wijze van spreken al aan. Maar het feest gaat niet door. Haar kabinet is niet overtuigd. Doorslaggevende stem in die afkeuring komt van… Geoffrey Cox, die op dat moment meer te zeggen heeft over het lot van het Verenigd Koninkrijk dan koningin en premier samen.

Barnier is furieus, vooral als hij een interview met Cox leest in The Mail on Sunday. Daarin zegt Cox doodleuk dat het VK al op dag één van de eventuele inwerkingtreding van de backstop het arbitragemechanisme in werking zal stellen om onder de regeling uit proberen te glippen.

Twee weken lang heeft Cox in Brussel lopen dreinen over het risico dat de EU in het vervolgoverleg te kwader trouw zal zijn. Nu kondigt hij handenwrijvend aan dat Londen de EU zo snel mogelijk een hak zal gaan zetten. Dergelijk gedrag is voor de EU alleen maar extra bewijs dat die backstop met zulke Britten bittere noodzaak is, zonder tijdslimiet.

Beide partijen zijn nog steeds tot elkaar veroordeeld: er móet iets komen. Op 11 maart reist May alsnog naar Juncker. Ze heeft de pech dat die dan niet meer in Brussel zit, maar twee keer zo ver weg, in Straatsburg. Tot op het laatst is er gedoe over de teksten, maar ’s avonds laat geeft het uitgeputte tweetal met zichtbare tegenzin de benodigde persconferentie. May presenteert de inlegvellen als de ‘juridisch bindende wijzigingen’ die haar parlement zo graag wil. Juncker zit er zwijgend naast.

Het Lagerhuis stinkt er niet in. Op dinsdag de 12de wordt het ongewijzigde brexitakkoord, inclusief nieuwe, mooie strik eromheen, ten tweede male genadeloos weggestemd. Doorslaggevend is opnieuw de opinie van Cox. Die stelt dat het ‘juridische risico’ dat het VK ongewild en permanent in de backstop-netten blijft hangen ‘onveranderd blijft’.

De juridische trukendoos van de EU is al een tijdje leeg, maar Cox denkt (onder druk van de extreemste brexiteers in het Lagerhuis) nog een laatste troefkaart te hebben: artikel 62 van het Verdrag van Wenen inzake het Verdragenrecht. Daarin staat dat een land een eerder gesloten akkoord naast zich neer kan leggen als sprake is van een ‘wezenlijke verandering der omstandigheden’ die op het moment van ondertekening niet kon worden voorzien.

Om maar een dwarsstraat te noemen: eventuele sociale onrust in Noord-Ierland zou zo’n wezenlijke verandering kunnen zijn die eenzijdige stopzetting van de backstop rechtvaardigt, zo luidt althans Cox’ gedachtengang volgens The Daily Telegraph.

De wenkbrauwen in Brussel bereiken nooit vertoonde hoogten. Hoe kunnen de Britten nou vooraf inzetten op een strategie inzake onvoorziene ontwikkelingen, als ze op het moment van ratificatie dat onvoorziene al voorzien? Time flies when you’re having fun, nietwaar?

Het is vandaag donderdag 21 maart, acht dagen voor de door nog niemand overtuigend tegengehouden brexit, begin van een doorgaans doodnormale Europese voorjaarstop in Brussel. De brexit had allang geregeld moeten zijn. De Europese regeringsleiders staan vandaag voor de taak om in de laatste meters van hun marathon te beslissen of het finishlint überhaupt moet worden strakgetrokken, of dat ze nog een stukje moeten doorrennen. Er zal geween zijn, en gekners der tanden.

Time flies when you’re having fun…

Als Michel Barnier, man van de klok, één Engelse uitdrukking zou mogen afschaffen, is dat ongetwijfeld deze.

Lees ook:

Theresa May blijft onverdroten trekken aan haar plan A

Een week nadat de Britse regering een fikse nederlaag leed in het parlement, heeft ze nog geen ander voorstel om de EU te verlaten.

Deel dit artikel

De gedachten dwalen hier af naar het artistieke werk van M.C. Escher en Eugène Ionesco