Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Historicus Timothy Snyder: Het debat over Europa wordt compleet verkeerd gevoerd

Democratie

Pieternel Gruppen

Timothy Snyder © HH
interview

We leven in een gevaarlijke tijd, zegt de Amerikaanse historicus Timothy Snyder. En dat komt door de manier waarop we naar ‘tijd’ kijken.

Een houten vloer, boekenkasten tot aan het plafond, leren fauteuils en schemerlampen. Alsof de tijd heeft stilgestaan in de bibliotheek van het Weense Instituut voor Menswetenschappen. Timothy Snyder probeert in deze kalme omgeving orde te scheppen en patronen te ontdekken in het verleden. Veel rust gunt de Amerikaanse hoogleraar geschiedenis zichzelf niet: we moeten nú begrijpen hoe een nieuwe wereldorde zich aftekent, waarschuwt hij, we kunnen niet wachten tot het stof is neergedaald. Want ons leven dreigt snel en dramatisch te veranderen.

Lees verder na de advertentie

Snyders jongste boek ‘De weg naar onvrijheid’, net in het Nederlands vertaald, gaat daarom over het heden. Minutieus beschrijft Snyder de gebeurtenissen tussen 2010 en 2016, een periode waarin Rusland probeert het Westen te ontwrichten, niet alleen de Verenigde Staten maar ook Europa. Het Westen heeft de deur opengezet doordat het zich sinds de Koude Oorlog in slaap heeft gesust met het idee dat de geschiedenis af was.

Volgens u is het Westen onder meer in slaap gesukkeld door hoe we naar ‘tijd’ kijken: ons idee dat de toekomst wel een betere versie zal zijn van het heden. Hoe werkt dat idee?

“We hoeven niet na te denken over wat goed is, want ‘het goede’ hebben we al bereikt. Een individu hoeft zich niet verantwoordelijk te voelen, want algemene krachten - de markt, of de Europese Unie - zullen ervoor zorgen dat de toekomst beter is dan het verleden. Ik noem dat ‘de politiek van de onvermijdelijkheid’. Als dat idee zo alomtegenwoordig is, herken je het niet meer als ‘idee’.

Het Westen heeft zich sinds de Koude Oorlog in slaap heeft gesust met het idee dat de geschiedenis af was

“Totdat het in duigen valt, zoals gebeurde voor veel Grieken na de financiële crisis in 2008, of voor Amerikanen na de verkiezing van Donald Trump in 2016. Als het idee barst dat de toekomst hoe dan ook beter wordt, neemt de visie op tijd een andere vorm aan, dan wordt helemaal niet gesproken over een toekomst, maar alleen over het verleden. Nostalgie wordt gevoed. Dat noem ik de ‘politiek van eeuwigheid’. De geschiedenis verloopt in deze visie cyclisch, waarbij steeds de bedreiging van buiten komt. Rusland heeft als eerste deze politiek van eeuwigheid bereikt.”

Waarom juist Rusland?

“Omdat Rusland een kleptocratie is, en in een kleptocratie kan geen toekomst bestaan. De persoonlijke en materiële belangen van een handjevol mensen hangen af van de fossiele brandstoffen waarover zij de beschikking hebben. Om deze situatie in stand te houden is het belangrijk dat de bevolking niet over de toekomst nadenkt. Die ziet er voor de gemiddelde Rus namelijk niet uit als een periode waarin het beter wordt. De Russische kiezers krijgen nooit beloften voor de toekomst voorgeschoteld, maar wel de verzekering dat de deugden uit het verleden zullen worden verdedigd.”

Snyder schrijft dat Rusland in deze politiek van de eeuwigheid wordt voorgesteld als een ‘maagdelijke staat’; permanent bedreigt de buitenwereld de Russische onschuld. En wat in Rusland gebeurt, waarschuwt Snyder, kan in de VS en Europa ook gebeuren, sterker nog: in sommige Oost-Europese landen gebeurt dat al, glibberen we van het ene naar het andere tijdsbesef omdat we niet inzien hoe de geschiedenis ons maakt. En Rusland ‘helpt daar graag een handje bij’, door de politiek van eeuwigheid te exporteren.

Waarom zou Rusland dat doen?

“Als Poetin op deze manier zijn land wil regeren, dan moet hij de Russen vertellen dat het leven elders niet beter is. Niet in Oekraïne, niet in Europa en niet in de VS. Die boodschap kan hij overbrengen door propaganda, maar ook door deze landen echt corrupt en decadent te maken. Om ze tot het niveau van Rusland te laten zinken.”

Dat klinkt als een lastige klus.

“Dat is heus niet zo moeilijk. Met een beetje inspanning en geld kun je interveniëren in open maatschappijen, en conflicten aanwakkeren tussen mensen en instituties. Zo hitste Rusland via internet Amerikaanse racisten op zich agressief te gedragen tegen Afro-Amerikanen. Verder stookte het onrust door de e-mails van presidentskandidaat Hillary Clinton te hacken. Ook probeert Rusland chaos te creëren in de Europese Unie. Rusland heeft het Front National in Frankrijk en de AfD in Duitsland gesteund en door nepnieuwssites te steunen geprobeerd in Tsjechië, Polen en Slowakije het wantrouwen tegen de EU te vergroten.”

Snyder suggereert dat Rusland Syrië heeft gebombardeerd om een vluch­te­lin­gen­stroom op gang te brengen om de EU te ontwrichten

In zijn boek suggereert Snyder zelfs dat Rusland Syrië heeft gebombardeerd om een vluchtelingenstroom op gang te brengen om de EU te ontwrichten. Zo is het volgens de historicus geen toeval dat drie weken nadat de Duitse regering in 2015 aankondigde een half miljoen vluchtelingen per jaar toe te laten, Rusland met bombardementen op Syrië begon. ‘Als Merkel vluchtelingen wil, zullen wij daarvoor zorgen en de kwestie aangrijpen om haar regering en de Duitse democratie om zeep te helpen’, schrijft Snyder. Met behulp van nepnieuws bezorgde Rusland de vluchtelingen vervolgens een imago van terroristen en verkrachters. Zo verspreidden Russische propagandakanalen begin 2016 het nepnieuws over een groepsverkrachting door vluchtelingen van een 13-jarig Russisch-Duits meisje in Berlijn.

Waar ziet u in Europa al de contouren van de politiek van eeuwigheid verschijnen?

“De leiders van Polen en Hongarije doen een kortzichtige poging om de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw te verheerlijken in plaats van hun bevolking een toekomstperspectief te bieden. De buitenstaander geldt altijd als het probleem - terwijl in deze landen nauwelijks vluchtelingen zijn.

“De leiders presenteren de EU als vijand maar blijven ondertussen profiteren van de materiële voordelen van het EU-lidmaatschap. Daar ben ik heel bezorgd over, ook voor de EU. Die heeft deze ontwikkeling veel te langzaam herkend.”

De leiders presenteren de EU als vijand, maar blijven ondertussen profiteren van de voordelen van het EU-lid­maat­schap

Het debat over Europa wordt van Groot-Brittannië tot aan Polen compleet verkeerd gevoerd, zegt Snyder. Overal luidt de vraag: zullen we een natiestaat of een deel van Europa zijn? Terwijl de moderne geschiedenis van Europa helemaal niet de geschiedenis van natiestaten is. In zijn eigen versie van de politiek van de onvermijdelijkheid creëerde Europa zelf de ‘mythe van de wijze staten’. Volgens die mythe kende Europa een lange geschiedenis van natiestaten, die door de Tweede Wereldoorlog concludeerden dat ze moesten samenwerken voor een betere toekomst: zo creëerden ze de Europese Unie. “Het probleem is dat het onwaar is”, zegt Snyder.

Hoe zit het volgens u dan wel?

“De moderne geschiedenis van Europa is geen geschiedenis van natiestaten maar een geschiedenis van (wereld)rijken. Nederland, Groot-Brittannië, Spanje en Portugal zijn voormalige metropolen van een koloniaal rijk. Tsjechoslowakije, Polen en Hongarije lagen aan de periferie van het Sovjetrijk, en waren daarvoor onderdeel van het Habsburgse of Russische rijk.

“Het wonder van de Europese Unie is dat ze deze verschillende vormen van gefragmenteerde rijken bij elkaar heeft weten te brengen, en een soort wettelijke gelijkheid tussen hen heeft gecreëerd. Een hele prestatie. Dat is gebeurd toen de rijken verloren gingen.

“Ik hou van de EU, maar ik probeer haar alleen te zien voor wat ze is. Wat als de EU een pragmatische reactie is op het verlies van rijken?”

Ja, wat dan? Heeft die mythe van die natiestaat, de ‘geschiedvervalsing’ gevolgen?

“Ja, kijk naar het Brexitdebat. Iedereen ging ervan uit dat de keus bestond uit Groot-Brittannië als natiestaat of de Europese Unie. De EU bestaat echt, maar Groot-Brittannië heeft nooit bestaan als natiestaat, alleen als wereldrijk. Mensen denken nu dat ze de EU kunnen verlaten en ‘terug naar huis’ kunnen keren, maar in feite is er geen ‘thuis’. Het verlaten van de EU is radicaal, nieuw en riskant. Ik ben bang dat het allemaal heel akelig wordt.”

Waarom denkt u dat?

“Ik vrees dat veel Britten niet doorhebben hoe groot de schok zal zijn. Ze weten niet hoe het is om in een middelgroot land te leven en geen deel uit te maken van iets groots. Eerst konden ze als deel van het Britse rijk de handel dicteren in de wereld. Daarna maakten ze deel uit van de EU, die de grootste economie ter wereld vormt.

“Ze hebben geen idee hoe het is om alleen te moeten omgaan met globalisering, en om de oren te worden geslagen met al haar Amerikaanse, Chinese en Russische varianten. En ik ben ontzettend bezorgd dat de eerste impuls - vooral van de tabloidpers - zal zijn om een ander de schuld te geven en de politiek scherp naar rechts zal laten overhellen. We zien dat nu al gebeuren, laat staan als de economie een paar jaar achter elkaar zo’n 4 of 5 procent krimpt.”

Opkomend nationalisme in Polen en Hongarije, brexit voor de deur: hoe moeten we daar in Europa mee omgaan?

“Laten we openstaan voor de mogelijkheid dat ons leven heel snel en dramatisch kan veranderen. En beseffen dat die geruststellende wereld van onvermijdelijkheid ons dom en machteloos heeft gemaakt, en dat er ook zorgwekkende scenario’s mogelijk zijn.

“Als we de geschiedenis begrijpen, zullen de gebeurtenissen ons minder overkomen. Dan zijn we kritischer en zien mogelijkheden voor verandering zien.”

Is het niet te vroeg om het heden al te begrijpen? Heb je daarvoor niet meer afstand nodig?

“Het klopt dat historici normaal een jaar of 50 wachten voordat ze gebeurtenissen beschrijven. Maar je kunt als historicus niet langer op een eilandje zitten zonder je bezig te houden met politiek, zeker niet met politieke systemen waarin wel sprake is van verleden maar niet van geschiedenis. Zo geeft de Poolse regering veel geld uit aan een officiële interpretatie van het verleden, en de Russische regering heeft zelfs wetten opgesteld waarin staat hoe je over het verleden moet praten.”

Maar vanwaar toch uw haast?

“Dit is een bijzonder moment, vanwege alle veranderingen. Mijn technische vaardigheden zijn die van een historicus, en die pas ik nu misschien op een ongebruikelijke manier toe door het heden te beschrijven. Maar dat doe ik omdat ik denk dat de situatie daar om vraagt.” 

Zijn jongste boek, ‘De weg naar onvrijheid. Rusland, Europa, Amerika’, is onlangs in Nederlandse vertaling verschenen. In Letter&Geest van 15 september besprak recensent Paul van der Steen het als ‘somber stemmend’ en ‘indringend’.

Timothy Snyder (1969) is een Amerikaans historicus, gespecialiseerd in de Holocaust en Oost-Europa. Hij is als hoogleraar verbonden aan de Yale-universiteit. Zijn bekendste boeken zijn ‘Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin’ (2011) en ‘Zwarte Aarde: Geschiedenis van de Holocaust’ (2015).

Timothy Snyder
‘De weg naar onvrijheid. Rusland, Europa, Amerika’
Ambo Anthos; 376 blz. € 29,99

Lees ook:

De bereidheid van de VS of Rusland om kernwapens in te zetten, is groter dan we denken

We zijn naïef over kernwapens. We onderschatten de risico’s - en de bereidheid om ze in te zetten, zegt Daniel Ellsberg.

Deel dit artikel

Het Westen heeft zich sinds de Koude Oorlog in slaap heeft gesust met het idee dat de geschiedenis af was

Snyder suggereert dat Rusland Syrië heeft gebombardeerd om een vluch­te­lin­gen­stroom op gang te brengen om de EU te ontwrichten

De leiders presenteren de EU als vijand, maar blijven ondertussen profiteren van de voordelen van het EU-lid­maat­schap