Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het lukt Trump maar niet vrienden te worden met de Russen

Democratie

Geert Groot Koerkamp

President Donald Trump. © AP
Interview

Het opzeggen van kernwapenakkoord INF door Trump en Poetin, vorige week, is tekenend voor de relatie tussen de grootmachten. Trump wil de banden graag aanhalen, maar wordt in eigen land dwarsgezeten, zegt de Russische VS-kenner Sergej Oznobisjtsjev.

De hele wereld keek de afgelopen weken met stijgende verbazing toe hoe de patstelling in de Amerikaanse politiek leidde tot een allesverlammende ‘shutdown’ van overheidsdiensten, en Rusland was geen uitzondering. “We wisten natuurlijk wel dat er strijd was tussen de verschillende machtsinstituten in de VS, maar dat het tot zo’n confrontatie zou komen, hadden we nooit kunnen denken”, zegt de Russische politicoloog Sergej Oznobisjtsjev. 

Lees verder na de advertentie

Nieuwe wind

Hij kent de Verenigde Staten door en door, was ter plaatse toen Donald Trump er in 2016 tot president werd gekozen en bleef zich sindsdien verbazen, nu weer over de ongekende duur van de jongste impasse. “Dat is een volkomen nieuw element in de Amerikaanse politiek en eerlijk gezegd hebben wij niet echt een idee wat we daarmee aan moeten. En de Amerikanen weten dat zelf geloof ik ook niet.”

Als voorheen kijkt Rusland met enige hoop naar Trump. Als hij in onze massamedia al wordt bekritiseerd, dan is het behoorlijk mild.

Moskou blijft de kat uit de boom kijken. Hoewel de Russen Trumps overwinning vurig wensten heeft de nieuwe wind die sindsdien in Washington is gaan waaien de bedroevend slechte relatie met Moskou niet verbeterd. Integendeel, zegt Oznobisjtsjev. “De Russisch-Amerikaanse betrekkingen en in feite de Amerikaanse betrekkingen met welk land dan ook hebben nu een absoluut exotisch karakter. Er is geen analoog voor in het verleden en dat kan ook niet, want de buitenlandse politiek is heel erg persoonlijk geworden. Ze hangt in grote mate af van de ambities van nationale leiders, van hun vaak erg primitieve begrip van hoe de moderne wereld in elkaar steekt en van hun inschatting van de eigen mogelijkheden. Trump heeft alles overhoopgehaald.”

Wat verwachtte Rusland van Trump?

“Wij verwachtten en verwelkomden de komst van Trump. Ik denk dat daarop zeker is gezinspeeld en dat er in de beginperiode, toen Trump net aan de macht was gekomen, contacten waren met Russische functionarissen. Die waren naar mijn mening volkomen normaal en kunnen niet dienen als aanleiding voor de vervolging van Trump en zijn entourage die nu aan de gang is. Ook dat is een onverwacht kenmerk van het Amerikaanse politieke leven. Trump stond vanaf het begin zowel in woorden als daden heel positief tegenover Rusland, maar daar is niet veel van terechtgekomen. Hij werd gehinderd door zijn omgeving, door die thesis over inmenging in de Amerikaanse verkiezingen. Niemand had voorzien dat dat zo groot zou worden, zo bepalend voor de politiek ten aanzien van Rusland, en dat het Trump zozeer zou belemmeren.

“Als voorheen kijkt Rusland met enige hoop naar Trump. Als hij in onze massamedia al wordt bekritiseerd, dan is het behoorlijk mild. Anti-Amerikaanse kritiek richt zich in de eerste plaats op het Congres of het ministerie van defensie. Trump wordt gezien als iemand die de relaties met Rusland wel wil, maar niet kan verbeteren. Voor hem is niets heilig in de buitenlandse politiek. We zien dat veel afspraken en relaties met andere landen nu het slachtoffer worden.

“Op militair gebied is dat het INF-akkoord (het pas door Trump en Poetin opgezegde akkoord uit 1987 waarin de VS en de Sovjet-Unie overeenkwamen raketten met een bereik van tussen de 500 en 5000 kilometer te elimineren, red.). Ook het Praagse Start-verdrag wordt bedreigd (waarin Rusland en de VS zich verplichten het aantal kernkoppen aan iedere zijde terug te brengen tot 1550, red.). Die politiek is natuurlijk koren op de molen van de militairen aan beide kanten en wordt aangegrepen door de defensie-industrie. De militairen volgen nauwlettend elkaars verrichtingen en gebruiken dat om meer geld te krijgen voor de ontwikkeling van wapens.”

Hoe gevaarlijk is de huidige ontwikkeling?

“Die is gevaarlijk, natuurlijk. In Europa, aan onze westgrens, zitten de Navo en wij praktisch op schootsafstand van elkaar, misschien iets verder. Vroeger was de Sovjet-Unie gescheiden door de Oost-Europese landen. Na de uitbreiding van de Navo patrouilleerden aanvankelijk slechts vier straaljagers boven het grondgebied van de Baltische staten. Maar sinds de Oekraïense gebeurtenissen zijn er vier bataljons gelegerd, met ongeveer 4500 militairen, wat onze militairen aangrijpen om te spreken van een bedreiging door de Navo.

“Toch had de Navo de huidige explosieve betrekkingen ook kunnen aangrijpen om een veel groter contingent te stationeren. Dat is gelukkig niet gebeurd, wat aantoont dat beide partijen de nodige terughoudendheid betrachten. Er is nauwelijks ruimte voor politieke dialoog, maar beperkte contacten tussen militairen zijn er wel, om excessen te voorkomen. Er zijn al minder meldingen van gevaarlijke toenaderingen in de lucht en op zee, dat gebeurde een tijdlang heel vaak.

Het Westen heeft Rusland altijd naar de rand van de internationale arena geduwd en nooit beschouwd als een gelijkwaardige partner

“Een escalatie die zou kunnen leiden tot een gewapend conflict is godzijdank uitgebleven, mede dankzij het feit dat in onze politiek toch het begrip bestaat dat er moet worden overlegd. Dat begrip komt mede door de persoonlijkheid van president Trump, die zich geen scherpe anti-Russische toon veroorlooft, maar, integendeel, heel warm en met sympathie over Poetin spreekt.”

Onlangs noemde u die Russisch-Amerikaanse confrontatie kunstmatig. Wat bedoelt u daarmee?

“Uiteraard is die kunstmatig. In de Koude Oorlog was ze min of meer natuurlijk omdat de bestaande ideologie samenwerking verhinderde. Nu hebben wij, objectief gezien, alle mogelijkheden voor samenwerking, niets staat ons nog in de weg. We hebben in feite dezelfde ideologie, dezelfde kapitalistische orde. Dat wij ons toch in een situatie van confrontatie ­bevinden is heel moeilijk objectief te verklaren.

“Hier spelen veel subjectieve factoren een rol. Geschiedenis is er een van. Wij plegen te zeggen: Rusland is weer opgestaan. Het Westen heeft Rusland altijd naar de rand van de internationale arena geduwd en nooit beschouwd als een gelijkwaardige partner en dat was een reële fout. Naar mijn mening, en ik ben niet de enige, heeft de uitbreiding van de Navo gedurende de afgelopen 25 jaar een enorme, verwoestende klap toegebracht aan de Russisch-Amerikaanse betrekkingen. Die klungelige politiek van de uitbreiding van de Navo wordt geprojecteerd op alles wat het Westen doet.”

Kun je dit een nieuwe Koude Oorlog noemen?

“Veel van onze experts en politici spreken van een Koude Oorlog 2.0, een nieuwe Koude Oorlog of een voortzetting van de oude. Maar de Koude Oorlog was een uitzonderlijke, historische periode en ik vind dat we niet dezelfde naam moeten gebruiken voor verschillende situaties. Er is nu geen sprake van een ideologische tegenstelling, een van de belangrijkste elementen van de Koude Oorlog. Er waren twee werelden, twee ideologieën die tegenover elkaar stonden. Zeker, er bestaat nog steeds anti-Amerikanisme, of, beter gezegd, tegenwerking van de VS. Dat is de Russische politiek eigen, maar ook de politiek van veel andere landen, inclusief Europese. Het verzet tegen de politiek van Trump is een nieuw element van de Europese politiek, een verbazingwekkend fenomeen.”

Hoe staat Rusland nu tegenover de Europese Unie? Heeft Moskou belang bij een verdeeld Europa?

“We hebben meer dan eens gezegd dat wij geen belang hebben bij een verzwakking van de Europese Unie, maar objectief gezien blijkt het voor ons eenvoudiger de contacten aan te halen en op verschillende niveaus samen te werken met afzonderlijke landen. Er zijn bijzondere banden met Italië, die waren er al in de Sovjettijd. We hadden eerder nauwe banden met Duitsland, met Frankrijk, vooral onder Sarkozy. Zelfs met Groot-Brittannië. Nu proberen we het met Japan, ook deel van de westerse wereld. Maar met de Europese Unie zal ons dat niet lukken in de nabije toekomst.

“Ja, we hebben grote handelsbelangen en dat zal zo blijven. We zijn realistisch genoeg om te weten dat de Europese Unie het nu misschien moeilijk heeft, maar morgen niet zal verdwijnen. Maar met afzonderlijke landen werken is makkelijker, ook al vanwege de anti-Russische sancties van de Europese Unie. Daar hadden wij niet op gerekend. Een kapitalist, dacht men hier, zou nooit zijn eigenbelang met voeten treden, de mogelijkheid geld te verdienen laten schieten, en Rusland was een heel belangrijke markt. Maar die sancties kwamen er toch. Dus er zijn toch bepaalde ideologische dingen die de westerse landen verenigen. Daaruit volgt dat de Europese Unie op dit moment een heel lastige partner is voor Rusland.”

Wij mogen het potentieel van het Oekraïense volk niet onderschatten, net zoals indertijd van het Sovjetvolk, dat opstond en alles veranderde

Beseft men in Rusland voldoende de betekenis en de gevolgen voor de betrekkingen van de annexatie van de Krim en de oorlog in ­Oekraïne?

“Nee. Er wordt gezegd: wat er in Oekraïne gebeurt, is een gevolg van de westerse politiek, van pogingen Oekraïne los te wrikken van Rusland. Ik zie dat anders, ik ben van mening dat je de rol van het Oekraïense volk niet kunt verwaarlozen, het verlangen van mensen anders te leven. Je kunt ook de politiek van (de Oekraïense oud-president) Janoekovitsj niet negeren, die volstrekt impopulair was, zelfverrijking nastreefde en werd gezien als een marionet van Moskou. Wat er in Oekraïne is gebeurd, vereist verdere reflectie. Wij mogen het potentieel van het Oekraïense volk niet onderschatten, net zoals indertijd van het Sovjetvolk, dat ineens opstond en alles in dit land veranderde. Niet iemand als George Soros brengt al die demonstranten de straat op. Hoewel er ook mensen zijn die dat denken, dat alles daar is gerealiseerd door met geld rond te strooien.
“Tegelijkertijd is het zonneklaar dat er politiek is bedreven met druk op, of het uitsluiten van Rusland sinds het moment dat (Sovjetleider) Gorbatsjov is beloofd dat de Navo niet zou worden uitgebreid en dat toch gebeurde. Tot op zekere hoogte waren de Oekraïense gebeurtenissen een gevolg van die politiek. Maar natuurlijk speelde het volk daarbij een belangrijke rol.”

In Moskou gingen de alarmbellen af toen ­Janoekovitsj overwoog een associatieverdrag te tekenen met de Europese Unie.

“Wat betekent de Europese Unie voor ons? Dat is praktisch een stap in de richting van toetreding tot de Navo. En voor ons was dat een rode lijn. De Oekraïense crisis, zoals men die nu noemt, heeft grote gevolgen gehad en een impuls gegeven aan heel veel nieuwe, negatieve verschijnselen. Ze tilde de confrontatie naar een nieuw niveau.
“Het is heel moeilijk te zeggen wanneer we weer tot een volwaardige, normale samenwerking kunnen komen, en of dat überhaupt mogelijk is in de huidige politieke cyclus, met de leiders die nu aan het roer staan. Dat perspectief is er nu eenvoudig niet.”

Hoewel u zichzelf op dat vlak toch een ­optimist noemt.

Lacht: “Historisch gezien ben ik een optimist, natuurlijk. Maar het kan heel goed zijn dat de realisering van mijn optimistische prognoses zich al voorbij de grenzen van mijn eigen leven bevindt. Ik maak dat al niet meer mee.”

Wie is Sergej Oznobisjtsjev?

Sergej Oznobisjtsjev (67) is een specialist op het gebied van ­wapenbeheersing en Amerikaans-Russische betrekkingen, directeur van het Centrum voor Strategische Inschattingen en hoogleraar aan de Russische diplomaten­opleiding MGIMO In 1989 en 1990 maakte hij deel uit van de Sovjet-delegatie bij de Weense onderhandelingen over het CFE-verdrag op ­conventionele strijdkrachten in Europa. Eerder was hij meer dan twintig jaar verbonden aan het Moskouse Amerika- en Canada-instituut.

Lees ook:

Het gevaar van een nieuwe Koude Oorlog schuilt in de chaos

Secretaris-generaal van de VN Antonio Guterres waarschuwt voor een nieuwe Koude Oorlog. Was het maar waar, die tijd was tenminste overzichtelijk in vergelijking met de onrustige toestand van tegenwoordig.

Deel dit artikel

Als voorheen kijkt Rusland met enige hoop naar Trump. Als hij in onze massamedia al wordt bekritiseerd, dan is het behoorlijk mild.

Het Westen heeft Rusland altijd naar de rand van de internationale arena geduwd en nooit beschouwd als een gelijkwaardige partner

Wij mogen het potentieel van het Oekraïense volk niet onderschatten, net zoals indertijd van het Sovjetvolk, dat opstond en alles veranderde