Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het gaat Trump niet om Afghanistan, het gaat om de Zijderoute

Democratie

Peter Frankopan

© Baz Ratner/REUTERS
Essay

Waarom heeft niemand zin om soldaten te leveren voor Afghanistan - en is het land toch zo belangrijk? Omdat het er weer gaat om de Zijderoute, stelt Peter Frankopan.

Afghanistan is terug bij af. In september kondigde president Donald Trump aan dat hij de militaire operaties in het land zou opvoeren. Daarmee draait hij de politiek van zijn voorganger Obama terug, die in 2011 een totale terugtrekking van Amerikaanse troepen in vijf jaar had beloofd. De toenemende instabiliteit van de afgelopen twee jaar in het door oorlog verscheurde land had die plannen al vertraagd: 8400 Amerikaanse militairen moesten volgens Obama nog achterblijven. “Het is in ons nationale belang - na al het bloed en het geld dat we hebben geïnvesteerd - dat we onze Afghaanse partners de steun geven om te slagen”, zei Obama vorig jaar. Amerikaanse militairen trainen en adviseren Afghaanse veilgheidstroepen bij de strijd tegen de Taliban, IS en aanverwante organisaties.

Lees verder na de advertentie

Trump sprak van ‘succes’, zonder te formuleren hoe dat geboekt zou worden. “De mannen en vrouwen die onze natie dienen in de strijd, verdienen een plan om te overwinnen. Ze verdienen de middelen die ze nodig hebben om te vechten en te winnen”, zei hij. Terugtrekken, aldus Trump, zou een vacuüm creëren dat terroristen van Al-Qaida tot IS onmiddellijk zouden opvullen.

Motieven

Helder was Trump over zijn motieven - die hadden niets van doen met Afghanistan of zijn bewoners: “We gaan niet weer aan nation building doen”, sneerde hij naar zijn voorgangers, “We gaan terroristen doden.” Zijn minister van defensie James Mattis beaamde dat, net als minister van buitenlandse zaken Rex Tillerson: “We vallen terroristen aan - waar ze ook zitten.” De minister bedoelde: Pakistan. Terrorisme is wel een wereldwijd probleem, maar Tillerson sprak niet van drone-aanvallen in Barcelona, Londen of Parijs, alhoewel niets valt uit te sluiten in een wereld die in de greep is van angst.

Geen nation building meer, nee: terroristen uitroeien

Wat er gaat gebeuren, is nog de vraag. Deze zomer zijn plannen gemaakt voor 3900 extra Amerikaanse manschappen in Afghanistan. Hoeveel daar weer bovenop komen - en per wanneer - is nog de vraag (zie kader op blz 8). Bijdragen van andere Navo-lidstaten zijn makkelijker gevraagd dan geleverd, want hun strijdkrachten dragen nog de littekens van de vorige missies in het land, en van de geringe resultaten die de opofferingen hebben gebracht.

Vraag is ook wat het gevolg is van het voornemen van het Internationaal Strafhof in Den Haag om het gedrag van de Navo in Afghanistan te onderzoeken, inclusief het martelen van Taliban-gevangenen. Dat onderzoek zal nog eens de aandacht vestigen op onze ethische overwegingen en de gevolgen van onze pogingen om vrede en stabiliteit te brengen. Dat is een stuk moeilijker dan het klinkt.

Uitgesproken criticus 

Ironisch genoeg was Trump zelf in 2012 nog een uitgesproken criticus van de interventie in Afghanistan; dat was, twitterde hij, ‘geldverspilling’ en ‘een totale ramp’. “We moeten onmiddellijk Afghanistan uit”, verklaarde hij het jaar daarop. Nu wil hij het land in. Hij verklaarde zijn draai zo: “Besluiten zien er heel anders uit als je zelf achter het bureau in het Oval Office zit.”

Schrijf Afghanistan niet af, veroordeel het niet tot een toekomst van chaos en bloedvergieten

Naar verluidt veranderde Trump van gedachten door lange debatten met zijn generaals. Volgens The Washington Post was het beslissende moment gekomen toen generaal H.C. McMaster, de nationale veiligheidsadviseur, Trump een foto toonde van drie vrouwen in Kaboel die begin jaren zeventig in minirok over straat liepen. Schrijf Afghanistan niet af, veroordeel het niet tot een toekomst van chaos en bloedvergieten, pleitte McMaster. Er waren redenen voor hoop: nog maar twintig jaar geleden was het land een toonbeeld van tolerantie, een vriendelijke plek op de ‘hippie-route’ die Oost met West verbond.

Eigenlijk zijn de laatste vier decennia uitzonderlijk geweest. Millennia was Afghanistan onderdeel van de zijderoutes, het netwerk van verbindingen over de ruggegraat van Azië, dat de kusten van China verbond met de Middellandse Zee. Kaboel was de thuishaven van geleerden, dichters en kunstenaars; steden als Balkh, Herat en Kandahar waren oases van rust en creativiteit.

Zijde, zilver en andere waar

De zijderoutes verbonden Azië met Afrika en Europa. Vikingen brachten zijde, zilver en andere waar mee terug van hun reizen naar het hart van de wereld, terwijl Arabische reizigers naar het verre Noorden afreisden om meer te weten te komen over de mannen ‘zo lang als palmbomen’. In Azië bouwden de Nederlanders hun rijk op, en ontdekten er de bron voor de rijkdom die hun de Gouden Eeuw in kunst, architectuur en wetenschappen bracht. Het openen van verbindingen met India, Sri Lanka en de Specerij-eilanden (Molukken) hielp Amsterdamse investeerders aan winsten en Delftse pottenbakkers aan ideeën, en veroorzaakte een culturele en economische revolutie die Noordwest-Europa het middelpunt maakte van een wereldwijd web van handelsroutes.

Mensen, ideeën en goederen stroomden over de zijderoutes, evenals ziekten, technologie en geweld. Alle rijken stonden of vielen met controle over de centrale gedeelten van deze netwerken - van de Perzen tot Alexander de Grote en Djengis Khan, en in de negentiende eeuw het Britse en het Russische rijk. De controle over het hart van de wereld heeft millennialang de wereldgeschiedenis gevormd - ook in de 20ste en 21ste eeuw, of het nu gaat om de strijd tussen ideologieën en religies (communisme, democratie of islamisme) of tussen wereldmachten die streven naar invloed (of de invloed van hun rivalen willen beknotten).

Begrijpen

Wie de wereldpolitiek van vroeger en nu wil begrijpen, moet met de zijderoutes beginnen. Dat helpt ook als je Trumps besluit om zich weer in te laten met Afghanistan wilt verklaren. Het sturen van troepen gaat om veel meer dan het vernietigen van het ‘terroristische nest’. Zijn besluit gaat niet alleen over Afghanistan, of eigenlijk helemaal niet over Afghanistan.

“De grote kwestie is Pakistan”, becommentarieerde Amerika’s oud-VN-ambassadeur John Bolton het besluit van Trump. Trump zelf had zich toen al tot Pakistan gericht: dat land had ‘veel te winnen’ als het zich achter de Afganistanpolitiek van de VS zou scharen, zei hij - en veel te verliezen als het dat niet zou doen.

Dat alarmeerde Pakistan, een oude bondgenoot van de VS in de Koude Oorlog. In Pakistan stonden Amerika’s afluisterposten en militaire bases. Opeenvolgende regimes in Islamabad werden gesteund en bewapend door de VS.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Afghanen protesteren in Kunduz tegen de Amerikaanse bombardementen die veel burgers het leven hebben gekost. © EPA

Onder druk 

De wederzijdse betrekkingen stonden de afgelopen decennia onder druk; het stak Washington dat Afghanistan gedestabiliseerd werd door Pakistaanse islamistische groepen, die worden gedoogd of zelfs gesteund door de overheid. De recente agressieve uithalen naar Pakistan laten zien dat het geduld met de politieke en militaire leiders daar opraakt. De Amerikaanse hulp aan Pakistan is al sterk verminderd, van 3,5 miljard dollar in 2011 tot minder dan 1 miljard vorig jaar, niet bepaald de beste manier om vrienden te maken en mensen te beïnvloeden.

Die verharde houding jegens Pakistan gaat gepaard met pogingen om buurland India te lijmen. “We waarderen India’s belangrijke bijdragen aan de stabiliteit in Afghanistan”, zei Trump in zijn toespraak. “We willen dat ze ons nog meer helpen”, om er dreigend aan toe te voegen: “India verdient miljarden in zijn handel met de VS”.

De context van de Amerikaanse draai inzake Afghanistan bleek ook uit een opiniestuk van vice-president Pence, die pleitte voor een ‘strategisch bondgenootschap met India - ’s werelds grootste democratie en een cruciale partner op economisch en veiligheidsgebied’. Pakistan daarentegen noemde hij ‘een vrijplaats voor terroristische activiteiten’, een land dat ‘de groei van terroristische groepen aanjaagt’.

Aanzienlijke Amerikaanse heroriëntatie 

Het komt neer op een aanzienlijke Amerikaanse heroriëntatie. Decennia steunde Amerika Pakistan, ook in de oorlog met India die in 1971 leidde tot de onafhankelijkheid van Bangladesh. Die steun was een reden waarom India aanklopte bij de Sovjet-Unie voor wapens. Maar nu hebben India en de VS een gezamenlijk belang bij toenadering. De zijderoutes winnen weer aan belang, voor onze ogen verandert een nieuw Aziatisch tijdperk de wereld.

Mega-investeringen in infrastructuur - bruggen, wegen, energiecentrales, treinroutes, diepzeehavens en meer - jagen die verandering op. De grote motor daarachter is China, dat al bijna 1000 miljard heeft geïnvesteerd in projecten ten behoeve van China’s ‘Gordel en Weg’-initiatief, beter bekend als ‘de Nieuwe Zijderoute’. Niet toevallig is Pakistan Pekings voornaamste partner in dit project. Met de nieuwe Chinees-Pakistaanse Economische Corridor zijn investeringen van ruim 50 miljard gemoeid, onder meer in wegen die de haven van Gwadar verbindt met Karachi. India is niet zo gelukkig met die Chinese patronage van zijn bu1urman. Delhi vreest Pakistans groeiende economie en militaire slagkracht, en moppert over gebrek aan openheid van China en de schuldenberg waarmee het landen opzadelt.

China’s Nieuwe Zijderoute ondermijnt ook de positie van de VS, die niet bij machte zijn tot zulke investeringen. Stel je eens voor wat de Amerikanen hadden kunnen doen met de 850 miljard dollar die de interventie in Afghanistan heeft gekost. Hadden ze daarmee niet veel meer vriendenschappen kunnen kopen, en stabiliteit bevorderen?

Toenemende spanningen

Het Amerikaanse afgeven op Pakistan en de herschikking van de Amerikaans-Indiase betrekkingen vallen samen met toenemende spanningen tussen de landen aan de zijderoutes, zoals een nét afgewende confrontatie tussen India en China over het betwiste Doklamplateau in de Himalaya, afgelopen zomer. Ondertussen praten hoge Amerikaanse marineofficieren over oefeningen samen met de Indiase vloot, tegen de achtergrond van Chinese expansie in de Zuid-Chinese Zee en daarbuiten.

Trump heeft dus groot gelijk als hij zegt dat ‘besluiten heel anders zijn achter je bureau in de Oval Office’. Hij zit met Iran in zijn maag, daarnaast moet hij nadenken over de Saudische rol in Afghanistan, Pakistan en elders.

Meer soldaten naar Afghanistan? Ook de Nederlanders hebben er geen trek in

De Navo worstelt eveneens met dergelijke kwesties, ook omdat Trump - al een jaar president - veel belangrijke functies op het ministerie van buitenlandse zaken nog niet heeft opgevuld, waaronder zeker veertig ambassadeursposten. Terwijl Washington bezuinigt op buitenlandse programma’s, heeft het nauwelijks aandacht voor oudgediende bondgenoten in Europa en daarbuiten.

Gevolgen

De gevolgen kunnen niet uitblijven. Voor Nederland betekent dat, dat het bijna terloops alleen komt te staan. De Nederlanders hebben weinig trek in een grotere rol in Afghanistan of in geopolitiek getrouwtrek om de macht.

Voor de meeste burgers in deze wereld is het irrelevant wat er op korte termijn in Europa gebeurt. De problemen waar het continent druk mee is - Brexit, de toekomst van Spanje en Catalonië, een zwakke regering in Duitsland en de opkomst van extreem-rechts in Centraal- en Oost-Europa - hebben weinig betekenis voor de nieuwe bondgenootschappen en rivaliteiten die vorm krijgen in Azië, Afrika en elders.

De winden van de geschiedenis waaien in een andere richting: niet meer richting Europa en het Westen. 

Zestien jaar strijd: Taliban in de lift

Vorige maand besloten de Navo-lidstaten de 13.000 overwegend Amerikaanse troepen in het land te versterken met nog eens 3.000 militairen die het Afghaanse leger moeten bijstaan: 1500 uit de VS, 1500 van de overige lidstaten. Maar de lidstaten wijzen naar elkaar. De teller blijft steken op 400. Nederland stuurt niet meer militairen dan de 100 die er nu al zitten, hooguit een extra medisch team. Ook Duitsland bedankt.

De Amerikaanse commandant John Nicholson opperde onlangs dat desnoods maar huurlingen moeten worden ingezet. De Taliban en aanverwante organisaties rukken op. Het Afghaanse leger beheerst nog maar iets meer dan de helft van het land, tegenover bijna driekwart in 2015. Ook vinden er aanzienlijk meer aanslagen plaats.

De westerse coalitie strijdt inmiddels voor het zestiende jaar in het land. Het aantal gewonde en gedode burgers stijgt: 11.418 in 2016. In 2016 sneuvelden ook nog eens 6785 Afghaanse militairen en politieagenten. Over 2017 zullen deze cijfers ontbreken: het Pentagon houdt ze voortaan geheim.

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

© Patrick Post

Peter Frankopan, verbonden aan de universiteiten van Oxford en Leiden, is auteur van ‘De Zijderoutes, een nieuwe wereldgeschiedenis’ (Het Spectrum)



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Geen nation building meer, nee: terroristen uitroeien

Schrijf Afghanistan niet af, veroordeel het niet tot een toekomst van chaos en bloedvergieten

Meer soldaten naar Afghanistan? Ook de Nederlanders hebben er geen trek in