Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Het Amerikaanse staatsbestel is een vermolmde driepoot

Democratie

Bas den Hond

Mount Rushmore in South Dakota, met enkele 'founding fathers' van het Amerikaanse staatsbestel: George Washington en Thomas Jefferson. Theodore Roosevelt en Abraham Lincoln (rechts) zijn ook afgebeeld, maar hun presidentschap was later.
column

Amerikanen leren op school al vroeg trots te zijn op hun politieke systeem. Beter dan in veel andere landen, vinden ze zelf, is in de Amerikaanse Grondwet het systeem van gescheiden machten in praktijk gebracht, de trias politica, zoals het in zijn moderne vorm bepleit werd door de Franse filosoof Montesquieu (1689 - 1755).

Die kwam met het idee van een wetgevende macht die de regels vaststelt; een uitvoerende macht die deze regels gehoorzaamt én ervoor zorgt dat de burgers ze ook naleven. En met de rechtsprekende macht, die het laatste woord heeft over wat de regels betekenen. En die drie houden elkaar bij de les.

Lees verder na de advertentie

De afgelopen weken raakte de hele trias politica van het land in een verwoede strijd verwikkeld rond Brett Kavanaugh. Sinds zaterdagavond heeft hij zitting in het machtigste onderdeel van de rechtsprekende macht, het Hooggerechtshof. Hij was voorgedragen door het hoofd van de uitvoerende macht, president Donald Trump. Die benoeming moest worden bekrachtigd door een onderdeel van de wetgevende macht, de Senaat.

Lastercampagne 

De benoeming is een probleem voor het Hooggerechtshof. De verhouding conservatief-progressief is daar nu 5-4. Elke conservatieve rechter, en dus ook Kavanaugh, heeft daarmee een doorslaggevende stem: door van mening te veranderen, kan hij een uitspraak opeens met 5-4 in het voordeel van de progressieven laten uitvallen.

Als Kavanaughs benoeming leidt tot een daling van het vertrouwen in het Hoog­ge­rechts­hof, dan is de rechterlijke macht in treurig gezelschap

Die enorme macht is nu opeens in handen van een man die is beschuldigd (door iemand die senatoren van links tot rechts 'geloofwaardig' noemden) van een aanranding tijdens zijn middelbare-schooljaren – iets wat hem nog lang kan achtervolgen, als er bijvoorbeeld nieuwe getuigen opduiken. Iemand ook die, getergd door die  – volgens hem onterechte – beschuldiging  in een tirade tegenover een senaatscommissie de Democraten verweet een lastercampagne tegen hem te hebben georganiseerd: iets wat twijfel kan wekken aan zijn objectiviteit als er politiek gevoelige zaken in het hof aan de orde komen.

Als Kavanaughs benoeming leidt tot een daling van het vertrouwen in het Hooggerechtshof, dan is de rechterlijke macht in treurig gezelschap. Want dat vertrouwen is ook al gering in de andere twee machten.

Op leven en dood 

Bij de uitvoerende macht vertaalt zich dat in lage waarderingscijfers voor Donald Trump. Hij heeft zich wat hersteld van het dieptepunt van december vorig jaar, toen nog maar 37 procent van de Amerikanen vond dat hij het goed deed, en 58 procent zijn functioneren afkeurde. Nu is dat 44 voor en 53 tegen. Die 44 procent zijn sinds Trumps aantreden zijn plafond gebleken: een ruime meerderheid van de Amerikanen is niet blij met hem en zal het ook nooit worden.

De waardering voor de Trump is de afgelopen maanden in de VS iets gestegen. © realclearpolitics.com

Maar Trump mag zich nog gelukkig prijzen in vergelijking met het Congres. De wetgevende macht krijgt voor haar functioneren van maar 18 procent van de Amerikanen een voldoende. De kiezers waarderen het helemaal niet dat Democraten en Republikeinen elkaars plannen voortdurend blokkeren. Terwijl je uit de media zou kunnen opmaken dat politieke gevechten op leven en dood nou eenmaal de normale gang van zaken zijn in de Amerikaanse politiek, vinden de meeste Amerikanen dat er best een beetje samengewerkt mag worden.

De waardering van het congres ligt in de VS nog lager. © realclearpolitics.com

Republikeinse streek 

Het Hooggerechtshof beschouwen ze in vergelijking daarmee als een rots in de branding, het krijgt bijval van 53 procent van de bevolking. Maar het is de vraag of dat zo blijft, nu bij Democraten de gedachte zal hebben postgevat dat het hof een werktuig is geworden van de Republikeinen. En dat niet alleen dankzij de benoeming van de overtuigde Republikein Kavanaugh – hij werkte vroeger op het Witte Huis voor president George W. Bush – maar ook dankzij het 'stelen' van een eerder vrijgekomen zetel. 

Dat zit zo: in 2016 droeg president Obama, na het overlijden van de conservatieve rechter Antonin Scalia, een gematigd progressieve kandidaat voor, Merrick Garland. Maar de Republikeinen blokkeerden zijn benoeming bijna een jaar lang, naar hun zeggen omdat met presidentsverkiezingen in aantocht de Amerikanen de kans moesten krijgen de benoeming te beïnvloeden. Nadat Trump de verkiezingen won, droeg hij de conservatief Neil Gorsuch voor. Het is dankzij die controversiële actie dat de verhouding nu, na de benoeming van Kavanaugh, een stevige 5-4 meerderheid voor de conservatieven is.

Daarmee staat het Amerikaanse staatsbestel er slecht voor. Gaat dat nog goed komen? Wie denkt van niet, woont niet in Amerika, waar optimisme in de lucht en in het drinkwater zit. Voor elk van de drie machten zijn er lichtpuntjes.

Hoop

Voor het presidentschap is de oplossing simpel: in 2020 zijn er verkiezingen, en gezien het gebrek aan enthousiasme voor Donald Trump, zelfs bij Republikeinen, is er een goede kans dat er een andere president komt. Iemand die zijn best doet staatshoofd te zijn voor alle Amerikanen zou meer vertrouwen moeten kunnen winnen dan Donald Trump, die zeker de laatste weken alleen nog maar toespraken houdt voor juichende aanhangers in staten waar hij in 2016 won.

De komst van vrouwen zal, zoals overal waar mannen niet langer domineren, de sfeer en gewoonten wel beïnvloeden

Voor het Congres is er ook een lichtpuntje: daar zullen al in november meer vrouwen worden gekozen, vooral bij de Democraten. De verkiezing van Donald Trump heeft geleid tot een golf van activisme onder vrouwen en een sterke toename van het aantal vrouwelijke kandidaten voor hoge en lage functies. Dat garandeert niet dat in het Congres de politieke strijd altijd milder gevoerd gaat worden – veteranen als de Democratische leider in het Huis van Afgevaardigden, Nancy Pelosi, en senator Dianne Feinstein kunnen er ook wat van. Maar het zal, zoals overal waar mannen niet langer domineren, de sfeer en gewoonten wel beïnvloeden. En in ieder geval komt de samenstelling van het Congres dan meer overeen met die van de kiezers, wat het vertrouwen erin alleen maar kan bevorderen.

En het Hooggerechtshof? Daar kunnen kiezers geen directe invloed op uitoefenen. De rechters zitten er voor het leven. De koers in een meer conservatieve richting, in de pas met wat één partij in het Congres wil, lijkt nu voor tientallen jaren vast te liggen. En toch. Er is een kans dat ook in de nieuwe samenstelling het hof iemand heeft die op de wip zit, net als Anthony Kennedy tot hij plaatsmaakte voor Kavanaugh. Die persoon kan de opperrechter John Roberts zijn. Die is weliswaar conservatief, maar voelt zich ook verantwoordelijk voor de reputatie van het hof als een instituut dat boven de politiek staat.

Bij gevoelige zaken zou het Hoog­ge­rechts­hof wel eens eigenzinniger kunnen blijken dan de Republikeinen hopen en de Democraten vrezen.

Het was Roberts die, toen zelfs Anthony Kennedy de bijl wilde zetten in Obama's belangrijkste wetgevende prestatie, het zorgstelsel Obamacare, ingreep. Hij stelde een arrest op dat met de stemmen van hem en de progressieve minderheid werd aangenomen en dat het behoud van Obamacare mogelijk maakte. Algemeen wordt aangenomen dat hij dat niet deed omdat hij Obamacare juridisch zo solide vond, maar omdat hij vreesde dat het afschieten ervan funest zou zijn voor het aanzien, en daarmee dus ook het gezag, van het hof.

Juist bij politiek zeer gevoelige zaken zou het Hooggerechtshof daarom de komende tijd wel eens eigenzinniger kunnen blijken dan de Republikeinen hopen en de Democraten vrezen.

Lees ook: Loopt het democratische tijdperk ten einde?

De Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk gelooft dat de gestage opmars van het populisme de vrijheden in het Westen bedreigt.

Democratie overleeft ook populisten

Onze scheiding der machten is een uitgebalanceerd geheel dat ons behoedt voor echte ontsporingen.

Deel dit artikel

Als Kavanaughs benoeming leidt tot een daling van het vertrouwen in het Hoog­ge­rechts­hof, dan is de rechterlijke macht in treurig gezelschap

De komst van vrouwen zal, zoals overal waar mannen niet langer domineren, de sfeer en gewoonten wel beïnvloeden

Bij gevoelige zaken zou het Hoog­ge­rechts­hof wel eens eigenzinniger kunnen blijken dan de Republikeinen hopen en de Democraten vrezen.