Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Hannie van Leeuwen (1926-2018) 'Macht is om te dienen, niet om te heersen'

Democratie

Lex Oomkes

Hannie van Leeuwen in 2015 in Perscentrum Nieuwspoort in Den Haag. © ANP
In Memoriam

‘Macht is om te dienen, niet om te heersen’, was de overtuiging van Hannie van Leeuwen (1926 - 2018). De oud-verzetsstrijder was 41 jaar actief in meerdere politieke functies. Ze was het sociale gezicht van het CDA.

Hannie van Leeuwen was tot aan haar dood, op 1 augustus, een christen­democrate uit diepe overtuiging. Niet alleen in Tweede en Eerste Kamer droeg ze haar overtuiging met verve uit, maar ook als vertegenwoordiger van een lange lijst maatschappelijke organisaties. Veelal met het woord protestants in de naam of christelijk en zo niet, dan toch vaak een naam waaruit sprak dat de organisatie in de zorg actief was. “Dat iedereen naast zijn betaalde baan op vrijwillige basis moet meewerken aan de vormgeving van de maatschappij, in dienst van het Koninkrijk Gods, dat is gewoon je christelijke opdracht”, zo verwoordde Van Leeuwen ooit de redenen van haar handelen. 

Lees verder na de advertentie
Iedereen moet naast zijn betaalde baan op vrijwillige basis meewerken aan de vormgeving van de maatschappij

Hannie van Leeuwen

Rode draad

Haar overtuigingen waren op een aantal rotsvaste beginselen gebaseerd, vooral, zo stelde Van Leeuwen zelf, gevormd door haar ervaringen in de Tweede Wereldoorlog. Hannie van Leeuwen was, net als haar vader en broers en veel andere gereformeerden, actief in het verzet. Zij was koerierster van de spionagegroep Albrecht Hollands Glorie. “Na de oorlog wist ik: willen we dit voorkomen dan moeten we de welvaart eerlijk verdelen. Dat zie je als een rode draad in mijn carrière.” 

Van Leeuwen werd in januari 2016 negentig. In die negentig jaar was zij 41 jaar in meerdere functies actief in de politiek. Als lid van de Tweede en de Eerste Kamer, als raadslid en wethouder in haar woonplaats Zoetermeer en als waarnemend burgemeester van Hazerswoude en Nootdorp. De definitie van politiek is echter te beperkt. Voor haar Kamerlidmaatschap was Van Leeuwen al meteen na de oorlog actief in de Arjos, de jongerenbeweging van de ARP, als lid van het bestuur van de Kamercentrale Dordrecht van diezelfde partij en, nadat zij in 2007 uiteindelijk stopte als volksvertegenwoordiger, als lid van het partijbestuur van het CDA. En als lijstduwer voor het CDA bij de raadsverkiezingen in Rotterdam van 2014, alsook de Kamerverkiezingen van 2017. 

Strijdbaar

Daarmee is Van Leeuwen dus vrijwel haar hele leven politiek actief geweest en tot op het laatst strijdbaar. Toen de Leidse politicoloog Joop van Holsteyn in Trouw schreef dat een lijstduwer de kiezer voor de gek houdt, stuurde Van Leeuwen een felle ingezonden brief naar deze krant. Voor haar was het lijstduwerschap een uiterst serieuze zaak, Van Holsteyn had haar onderschat. Mocht zij met voorkeurstemmen in de Rotterdamse raad gekozen worden, dan zou zij de zetel ook innemen, zo liet Van Leeuwen in Trouw weten. 

De wijze waarop haar laatste functie eindigde, is typerend voor de strijdbare en principiële geboren Delftse. In juni 2011 stapte Van Leeuwen uit het partijbestuur uit protest tegen het beleid van het eerste kabinet-Rutte. De bezuinigingen op en de decentralisatie, toen al, van de langdurige zorg, waarvoor haar CDA regeringsverantwoordelijkheid droeg, waren voor haar de druppels die de emmer deden overlopen. “Macht is om te dienen, niet om te heersen”, schreef Van Leeuwen in een ingezonden brief in NRC Handelsblad. 

Het kabinet-Rutte, gedoogd door Wilders’ PVV, had er van Van Leeuwen nooit mogen komen. Op het geruchtmakende congres van het CDA in Arnhem in 2010, waar de partij besloot over deelname aan dat kabinet, hield Van Leeuwen, voor het front van haar partijgenoten en het, via de live-televisieuitzending, meekijkende Nederlandse volk, een vlammend betoog. Ook daar refereerde Van Leeuwen aan haar ervaringen in de oorlog en de strijd voor vrijheid van godsdienst, voor de vrijheid van meningsuiting en van onderwijs. “Mijn belofte van destijds houdt in dat ik altijd zal staan voor het niet uitsluiten van bepaalde bevolkingsgroepen, tegen elke vorm van discriminatie en voor de sociale rechtsstaat”, aldus een strenge Van Leeuwen.

Ze weigerde echter op dat moment de partij te verlaten. Wel zat er in die toespraak al een dreigement: “Ik heb zorgen over de koers van het CDA: niet in het midden, maar uiterst op de flanken”. Een jaar later was het alsnog genoeg. 

Van Leeuwen was voorbestemd om het eerste vrouwelijke Kamerlid voor de ARP te worden

Maatschappelijk werkster

Hannie van Leeuwen mocht niet naar de hbs of naar de universiteit. Dat was weggelegd voor haar broers. Zij ging naar de mulo en werd uiteindelijk na enige omzwervingen maatschappelijk werkster. De ervaringen in dat werk in Rijswijk plus de ervaringen in de oorlog deden haar voor altijd terechtkomen op de sociale vleugel van de ARP en, later, van het CDA. Van Leeuwen was begaan met het lot van minderbedeelden. Het bracht haar in ieder geval wat tijdsbesteding betreft enorm in de problemen. Alle functies die ze naast haar werk vervulde en dan ook nog eens een studie sociologie, het ging niet. “Ik zou haast zeggen dat ze bij nacht en ontij klaarstond”, stelde Dick Corporaal, mede-lid en secretaris van de Arjos en de latere burgemeester van Zwijndrecht en Leerdam ooit. 

Van Leeuwen was voorbestemd om het eerste vrouwelijke Kamerlid voor de ARP te worden. In 1963 vroeg fractievoorzitter Jan Smallenbroek haar voor de kandidatenlijst bij de Kamerverkiezingen. Zo ver kwam het echter nog niet. In het portret dat oud-staatssecretaris en PvdA-Kamerlid Elske ter Veld over Van Leeuwen schreef, stelt ARP-voorman Willem Aantjes dat dat te maken had met de nederlaag die partijleider en Trouw-hoofdredacteur Bruins Slot in de partij leed. Onder meer vanwege zijn standpunt rond Nieuw-Guinea kwam Bruins Slot op de dertiende plek op de lijst. De gevallen partijleider hield daarop de eer aan zichzelf. Bij wijze van eerherstel, aldus Aantjes, werd zijn schoonzuster Jacqueline Rutgers op een verkiesbare plaats gezet. Pas vier jaar later kwam de kans voor Hannie van Leeuwen. 

Straaljager Hannie

Van Leeuwen maakte in de Kamer naam als woordvoerder op de ‘zachte’ onderwerpen sociale zaken, maatschappelijk werk en volksgezondheid. Maar later als woordvoerder defensie, een ongekende post in die tijd voor een vrouw. Ze dankt aan dat woordvoerderschap ook haar bijnaam: Straaljager Hannie, gemunt door CPN-coryfee Marcus Bakker. Deels vanwege haar enthousiaste steun voor de aanschaf van de F16, deels vanwege de snelheid waarmee Van Leeuwen altijd de interruptiemicrofoon wist te bereiken. 

Opmerkelijk stemgedrag

Met enige regelmaat vestigde Van Leeuwen de aandacht op zich door, soms met een aantal anderen, af te wijken van het stemgedrag van de meerderheid van de fractie. Een bewijs van overtuiging waarmee Van Leeuwen standpunten in kon nemen. Uit dat afwijkende stemgedrag valt echter niet een lijn op te maken die er op zou duiden dat zij de ARP-fractie te links dan wel te rechts vond. Soms hing ze aan de rechterkant uit de boot, soms aan de linkerkant. Zo vond ze niet dat Zuid-Afrika het non-proliferatieverdrag hoefde te tekenen om Nederlandse reactorvaten te kunnen kopen, een andere keer was ze het niet eens met het openen van de mogelijkheid om de uitbetaling van de verhoging van het minimumloon uit te stellen. 

'Straaljager Hannie' vanwege de snelheid waarmee zij altijd de in­ter­rup­tie­mi­cro­foon wist te bereiken

Toen formateur Jaap Burger in de confessionele partijen ‘inbrak’ en, ondanks het verzet van ARP-leider Barend Biesheuvel, Jaap Boersma en een tweede partijgenoot Wilhelm de Gaay Fortman, ­bereid vond een ministerspost te aanvaarden in het progressieve kabinet-Den Uyl, volhardde Van Leeuwen echter in het verzet. En dit keer omdat trouw aan de partijlijn haar raadzamer leek. “Niet omdat ik minder sociaal voelend zou denken dan Aantjes of Boersma, maar omdat ik me gebonden achtte aan de partijlijn. Ik zat in het partijbestuur. Barend Biesheuvel was door de partij op één gezet. De ARP koos dus voor de lijn-Biesheuvel”, zo verklaarde ze haar stemgedrag in Het Parool. 

Geen staatssecretaris

Hannie van Leeuwen was Kamerlid. In de Tweede en, later, in de Eerste Kamer. Maar in haar zag de leiding van de ARP ook een ideale staatssecretaris. Het kwam er niet van. In 1971 niet, toen partijgenoot Jaap Boersma minister van sociale zaken werd en twee leden van de ARP op één en hetzelfde departement niet werden geaccepteerd. En dus ook niet in 1972. Van Leeuwen weigerde twee posten als staatssecretaris in het kabinet-Den Uyl. Eerst op economische zaken en later op onderwijs. En in 1974 nog eens nadat Joep Mommersteeg aftrad als staatssecretaris van defensie. 

Wellicht heeft die laatste weigering ook te maken met haar voornemen op dat moment de landelijke politiek voor gezien te houden. Van Leeuwen had, zoals meer leden van de ARP, niet veel vertrouwen in de voorgenomen fusie van KVP, ARP en CHU. Het grootste bezwaar van Van Leeuwen: het ontbreken van een duidelijk christelijke grondslag van het nieuwe CDA. 

Hannie van Leeuwen 

18 januari 1926 geboren in Delft

1945 

Vertaalster bij het Bureau Nationale Veiligheid

1946 

Medewerkster van de  Nederlandse Gist- en Spiritusfabriek in Delft

1952 

Ambtenaar ministerie economische zaken

1955 

Maatschappelijk werkster in Rijswijk

1962 

Voorlichter boerenorganisatie CBTB

1966 tot 1978 

Lid Tweede Kamer voor de ARP

1970 tot 1990 

Lid gemeenteraad Zoetermeer

1978

Directeur sociale zaken Ogem

1980 tot 1995 

Bestuursvoorzitter Sociale verzekeringsbank

1986 tot 1990

 Wethouder Zoetermeer

1990 tot 1991 

Waarnemend burgemeester Hazerswoude

1991 tot 1992 

Waarnemend burgemeester Nootdorp

1995 tot 2007 

Lid Eerste Kamer voor het CDA

Lees ook:

Hannie van Leeuwen: de moeder van het CDA.

Een afspraak maken met Hannie van Leeuwen, CDA-coryfee in ruste, blijkt voorwaar geen sinecure. De agenda van de 86-jarige staat nog altijd vol vergaderingen en spreekbeurten. Maar op een grijze vrijdagochtend is het zover, en zwaait de deur van haar serviceflat hartelijk open.

Deel dit artikel

Iedereen moet naast zijn betaalde baan op vrijwillige basis meewerken aan de vormgeving van de maatschappij

Hannie van Leeuwen

Van Leeuwen was voorbestemd om het eerste vrouwelijke Kamerlid voor de ARP te worden

'Straaljager Hannie' vanwege de snelheid waarmee zij altijd de in­ter­rup­tie­mi­cro­foon wist te bereiken