Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gülenbeweging: ongrijpbaar en onbenaderbaar

Democratie

Pieternel Gruppen

Fethullah Gülen © afp

Prediker Fethullah Gülen heeft wereldwijde invloed. Vanuit de Verenigde Staten inspireert hij zijn beweging. Wat ziet hij als zijn missie in de wereld? Niemand die het precies weet.

Wetenschappers die Fethullah Gülen en zijn beweging bestuderen moeten heel wat obstakels overwinnen. Betrouwbare informatie vergaren is niet gemakkelijk. Is Gülen een wolf in schaapskleren die aan het hoofd van een geheimzinnige sekte de wereld wil islamiseren? Of eerder een heilige die leiding geeft aan een humanitaire organisatie die de samenleving vooral wat mooier en verdraagzamer wil maken?

Gülen zelf naar zijn wereldbeeld en missie vragen is niet eenvoudig. Een afspraak met hem maken in Pennsylvania, waar hij sinds 1999 in zelfverkozen ballingschap woont, gaat niet zomaar. Bayram Balci die in Washington voor de denktank Carnegie Endowment de Gülenbeweging analyseerde, probeerde het verschillende keren. "Hij was steeds te moe of te ziek, werd mij gezegd. En al was het wel gelukt, dan had ik hooguit vijf minuten in zijn aanwezigheid mogen verkeren. Als wetenschapper heb ik daar niets aan."

Bij antropoloog Martin van Bruinessen, van de Universiteit Utrecht, die de beweging al jaren op de voet volgt, staat zo'n ceremonieel bezoek aan de prediker niet hoog op zijn prioriteitenlijst. "Ik verwacht niet dat ik hem iets kan laten vertellen dat dieper inzicht geeft in wat hij denkt." Dus interviewde Van Bruinessen eindeloos veel mensen die in de beweging actief zijn of die de beweging inmiddels hebben verlaten. In Nederland, Turkije, maar ook in andere landen waar de beweging is neergestreken. Duidelijkheid heeft hij niet. "Wat wil Gülen eigenlijk? Daarop is het antwoord mij ook nog steeds niet honderd procent duidelijk. Voor alles wat erover gezegd wordt, kunnen tegenargumenten gebruikt worden. Het is heel moeilijk om overtuigend te generaliseren over deze beweging."

Kerem Öktem, een Turkse politicoloog van het centrum voor Zuidoost Europese studies in Graz wil wel uitleg geven maar alleen met slagen om de arm. Öktem bestudeert islamitische netwerken en onderzocht onder andere de invloed van de Gülenbeweging op de Balkan. "Dit soort religieuze organisaties met een charismatische leider zijn heel complex. Er zitten veel aspecten aan de beweging die op het eerste gezicht niet met elkaar te rijmen vallen."

Lees verder na de advertentie

Overal anders
Bovendien worden Gülens ambities in elk land weer anders vormgegeven en zijn ze in de loop van de tijd aan verandering onderhevig. Ook hoeven die onder de honderdduizenden die bij de beweging zijn betrokken niet op dezelfde manier worden gedeeld. Öktem, voor een conferentie even in Amsterdam, maakt een bol van zijn handen. "Je kunt de Gülenbeweging vergelijken met een ui. Wat in het hart zit is niet hetzelfde als in de buitenste schillen."

De ui kent mooie glanzende kanten, zoals de toewijding om kinderen wereldwijd onderwijs te geven. Maar Öktem waarschuwt ook voor de donkere rotte plekken. "Hoe dieper naar de kern, hoe cynischer het allemaal wordt. In het midden bevindt zich het zenuwcentrum dat een soort commandostructuur hanteert met de sterk charismatische leider Gülen als middelpunt. Deskundigen die hem op de voet volgen, zeggen dat hij opereert als een micromanager."

Het blijft gissen naar de denkbeelden van deze 'micromanager', niet alleen over Turkije maar ook over de rest van de wereld. De prediker zelf brengt althans geen duidelijke visie naar buiten. Maar uit het onderzoek naar zijn beweging kunnen wel een paar gemeenschappelijke conclusies worden getrokken.

Het is heel moeilijk om overtuigend te generaliseren over deze beweging

Liberale maatschappij
Allereerst is daar de schil van Turkije. Het beeld van de ideale samenleving voor zijn geboorteland heeft Gülen in de loop der jaren flink bijgesteld, zegt Balci. "In de jaren zestig was Gülen van mening dat die maatschappij vooral conservatief moest zijn. De beweging was toen nog heel vijandig ten aanzien van christenen, joden en alevieten. En vrouwen moesten thuisblijven." Langzaam is dat - ook door Gülens verblijf in de Verenigde Staten - veranderd. Volgens Balci heeft Gülen nu eerder een liberale maatschappij voor ogen waar religie zichtbaar mag zijn in de openbare ruimte. En waar naar Amerikaanse stijl de staat geen controle mag hebben over religie. Ook de rol van vrouwen in de beweging is aangepast, vult Van Bruinessen aan. Maar hoe precies is onduidelijk. "Publiek laten ze moderne vrouwen zien maar binnenshuis is de rolverdeling nog erg traditioneel." Een verwijt dat de Gülenbeweging vaak te horen krijgt: naar buiten toe open en modern en naar binnen toe juist strak en conservatief.

In het ideale Turkije van Gülen neemt de 'gouden generatie' - opgeleid op eigen scholen en universiteiten - sleutelposities in. Een 'tegen-elite', net zo professioneel en goed opgeleid als de seculiere elite maar daarnaast ook vroom moslim. Gülen vindt dat het land weer teruggeven moet worden aan de mensen van wie het in zijn ogen eigenlijk was. Turkije is onder invloed van het gedachtegoed van Mustafa Kemal Ataturk decennia lang gedomineerd door mensen die een westerse opleiding hadden, seculier dachten en naar Europa als maatschappelijk model keken en alle belangrijke posten bekleedden, legt Van Bruinessen uit. "Ze worden ook wel 'witte Turken' genoemd. Ze worden als een beetje elitair en arrogant gezien en zouden neerkijken op de boeren van het platteland, de 'zwarte Turken', afkomstig uit het Aziatische deel van het land. Gülen kijkt eigenlijk over de Kemalistische - de resoluut seculiere - periode heen terug naar de tijd dat Turkije nog het centrum was van een groot wereldrijk." Deze hang naar nationalisme en conservatisme lijkt op het eerste gezicht te botsen met de mondiale ambitie van de beweging. (zie kader onderaan de pagina)

Publiek laten ze moderne vrouwen zien maar binnenshuis is de rolverdeling nog erg traditioneel

Handelskantoren en denktanks
Tot in de verste uithoeken vind je organisaties en scholen die aan de Gülenbeweging zijn gelieerd. Van een handelskantoor in China, een denktank in India, een universiteit in Georgië tot aan een eigen leerstoel in Leuven.

Deze 'expansie' van de Gülenbeweging begon in Centraal-Azië, begin jaren negentig, direct na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. Gülenaanhangers uit Turkse steden 'adopteerden' plaatsen in de Centraal-Aziatische regio en stuurden daar ondernemers en onderwijzers op af om handel te drijven en scholen te stichten. Gülen vond dat Turkije het ideale land was om een brug te slaan tussen Aziatische landen en rest van de wereld. Kazachen, Oezbeken werden gezien als broedervolken. Van Bruinessen sprak met een man die in de beginfase van de internationale periode bij de prediker in huis woonde. "Gülen zou tegen hem hebben gezegd: 'Zou het niet mooi zijn als mensen over twintig jaar Turkije kennen, Turkije respecteren en van Turkije houden?'"

Waarom wil Gülen een missie verspreiden naar andere delen van de wereld? "Tja, die vraag kun je aan heel veel Europese landen stellen", zegt Balci. "Hij heeft in zekere zin de landen geïmiteerd die missiescholen in Afrika en het Midden-Oosten oprichtten. De vergelijking met de Jezuïeten wordt door veel wetenschappers, onder anderen door Van Bruinessen, gemaakt. "De jezuïeten richtten bijvoorbeeld in India allerlei scholen op waarvan de meeste leerlingen geen katholieken maar hindoes waren. Zij hadden ook als doel een elite te creëren die hetzelfde dacht en op dezelfde manier opereerde als zij en zo een natuurlijke bondgenoot in de wereld werd.

Gülens organisatie wordt wel vergeleken met de jezuïeten

Moderne versie van de Islam
Na Azië 'veroverd' te hebben, richtte de Gülenbeweging haar pijlen op Europa en de Verenigde Staten. Naast honderden scholen werden ook commerciële en culturele centra opgericht. Denktanks, gelieerd aan de beweging, organiseren debat en dialoog tussen verschillende religies. De laatste jaren heeft de beweging ook Afrika 'ontdekt'. Ze investeert er in handel maar ook in humanitaire hulpverlening, met name in Somalië, Niger en Zuid-Afrika. Bij al die activiteiten hanteert ze de strategie dat niet alleen Turkse migranten moeten profiteren, maar ook de bevolking van het gastland . Relaties worden aangeknoopt met allerlei organisaties, van christelijk tot joods.

Bouwen van moskeeën staat daarbij nadrukkelijk niet op het programma. Toch staat naast nationalisme islamisering wel degelijk op het doelenlijstje van de prediker, vermoeden de onderzoekers. Gülen wordt daarbij geassocieerd met een gematigde vorm van de islam. De interpretatie van de islam zoals die in Saoedi-Arabië domineert, zou hij afwijzen.

Mensen kennis laten maken met een moderne versie van de islam, onderwijs verspreiden en dialoog stimuleren. Op zichzelf geen activiteiten die per se verborgen moeten blijven, zegt Öktem. "Als je stuk voor stuk de scholen, bedrijven en denktanks van de beweging bekijkt kun je hier en daar wat kritische kanttekeningen zetten, maar kom je niet veel tegen wat het daglicht niet kan verdragen."

Bouwen van moskeeën staat daarbij nadrukkelijk niet op het programma

Volgelingen
Waarom de Gülenbeweging dan toch geen duidelijk naambordje bij haar kantoren ophangt, blijft de grote vraag. Zelfs in Turkije waar de beweging tijdens de Kemalistische periode werd onderdrukt, bestond sinds het begin van deze eeuw eigenlijk geen noodzaak meer om ondergronds te gaan. Sterker nog, voordat Gülen en president Erdogan in 2013 verwikkeld raakten in een broederstrijd, trokken ze juist samen op om de in hun ogen ideale maatschappij te creëren. Erdogan had de hoogopgeleide mensen uit de kringen van Gülen nodig om geleidelijk aan de seculieren uit de ministeries te kunnen verdrijven. De Gülenbeweging veroverde zo belangrijke posities binnen de overheid.

Zou er dan, als de ui wordt afgepeld, toch nog een gevaarlijk geheim tussen de schillen verscholen liggen? Öktem vreest vooral dat Gülens volgelingen doen wat ze wordt opgedragen. Wat de prediker zijn volgelingen in de toekomst zal 'opdragen'valt lastig te voorspellen, zegt Van Bruinessen. "Zo geleidelijk aan vraag ik mij af of hij zelf wel echt een duidelijk idee heeft van wat hij wil. Ik denk dat niet alleen zijn volgelingen maar ook Gülen zelf denkt dat hij door Allah is uitgekozen om een speciale rol te vervullen. En tja, die zal hem geen concrete blauwdruk voor de komende dertig jaar geven."

Ik denk dat hij zelf ook denkt dat hij is uit gekozen voor een speciale rol

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Het is heel moeilijk om overtuigend te generaliseren over deze beweging

Publiek laten ze moderne vrouwen zien maar binnenshuis is de rolverdeling nog erg traditioneel

Gülens organisatie wordt wel vergeleken met de jezuïeten

Bouwen van moskeeën staat daarbij nadrukkelijk niet op het programma

Ik denk dat hij zelf ook denkt dat hij is uit gekozen voor een speciale rol