Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Gezocht: frisse vernieuwende EU-ideeën

democratie

Christoph Schmidt

© Fadi Nadrous

Zaterdag wordt de zestigste verjaardag van het Verdrag van Rome gevierd. Die top zou de 'wedergeboorte' moeten zijn van de Europese samen-werking, post-Brexit. Van de Britse Brussel-expert Giles Merritt mogen zowel lidstaten als EU-instituties de ramen wel wat meer tegen elkaar openzetten.

En gevalletje navelstaren van de bovenste plank'. De gepokt en gemazelde Brussel-watcher Giles Merritt is niet bijster enthousiast over het witboek van de Europese Commissie over de post-Brexit-toekomst van de EU. Dat discussiestuk ligt zaterdag op tafel in Rome, waar alle EU-kopstukken plus 27 regeringsleiders bijeenkomen voor wat aanvankelijk was bedoeld als een feestje: de zestigste verjaardag van het Verdrag van Rome. Daarmee begon op 25 maart 1957 de intensieve economische samenwerking van de zes 'founding fathers' (West-)Duitsland, Frankrijk, Italië en de drie Benelux-landen.

Lees verder na de advertentie

We zijn inmiddels 22 lidstaten verder. Eén daarvan, niet de minste, zegt het abonnement bij nader inzien op. Dat drukt de feeststemming rond 'Rome' aanzienlijk, al heeft de verkiezingsuitslag in Nederland weer wat kleur op de Europese wangen gegeven.

Verwachtingen opgeklopt

De afgelopen weken zijn de verwachtingen voor de extra EU-top hoog opgeklopt: niets minder dan de 'wedergeboorte' van de Europese Unie is ons in het vooruitzicht gesteld, negen maanden en twee dagen na het Brexit-referendum - als je zo terugrekent, was dat het moment van de conceptie.

Het op 1 maart verschenen witboek van de commissie bevat vijf verschillende wedergeboortekaartjes, in de vorm van toekomstscenario's. In het karigste scenario pakken de lidstaten bevoegdheden weer af van Brussel, in het meest ambitieuze zetten de 27 landen met z'n allen grote stappen naar verdere integratie.

Het witboek is geprezen omdat de Europese Commissie niemand iets oplegt en voer aanbiedt voor een open discussie. Maar de 73-jarige Giles Merritt - oud-EU-correspondent, oprichter en directeur van de denktank Friends of Europe - vindt het een zwaktebod.

Hij had een wat uitgesprokener mening verwacht. "Om nou je handen in de lucht te gooien en te zeggen: wij weten het ook niet, zeggen jullie het maar... Het is ook niet duidelijk hoe ze de respons gaan evalueren. Als het debat over de EU-toekomst aan de regeringen van de lidstaten wordt overgelaten, leidt dat gegarandeerd tot verwarring."

Afrika onderschat

Los daarvan vindt Merritt dat de huidige discussie te veel naar binnen is gericht en zich nauwelijks bezighoudt met de rol van de EU in een woelige wereld. In zijn laatste boek 'Slippery Slope (Europe's Troubled Future)', begin vorig jaar verschenen (dus zowel pre-Brexit als pre-Trump), windt hij zich daar al over op. De EU heeft volgens hem de afgelopen jaren tal van kansen laten liggen in Azië en Afrika. Vooral tijdens de Arabische Lente heeft de EU het laten afweten, vindt Merritt. "We hadden daar meer geld, moeite en denkkracht moeten investeren. En we onderschatten wat er in Afrika gebeurt. Daar zijn allerlei langdurige crises aan de gang en de bevolking zal er in dertig jaar tijd verdubbelen. Dat gaat nieuwe migratieproblemen opleveren."

Op het gebied van migratie staren de Europeanen zich blind op de korte termijn en missen ze het brede beeld, stelt Merritt. Hij onderstreept dat het demografisch krimpende Europa de migranten simpelweg nodig heeft om de beroepsbevolking en daarmee de concurrentiekracht in de wereldeconomie op peil te houden. Het onderscheid dat zowel lidstaten als de EU-instituties maken tussen vluchtelingen en economische migranten (in sommige kringen 'gelukzoekers' genoemd) noemt hij 'vals'.

"We zullen mensen nodig hebben, mensen met vaardigheden", zegt hij. "En als ze geen vaardigheden hebben, is dat onze schuld. De krimp van onze beroepsbevolking, gekoppeld aan onze stagnerende arbeidsproductiviteit, is een groot probleem voor Europa."

Multiraciaal Europa

Volgens Merritt moeten we zo langzamerhand eens af zien te komen van de gedachte dat Europa een wit en overwegend christelijk continent blijft. We koersen onvermijdelijk af op een 'multiraciaal Europa'.

"Uiteraard zien we de sociale en politieke spanningen die de migratiecrisis met zich mee heeft gebracht. De oplossing? Succesvolle integratie. We hebben die mensen nodig en we moeten ze fatsoenlijk huisvesten. Als we ons afvragen waarom ze niet goed zijn geïntegreerd, is dat omdat we ze naar sloppenwijken en slechte scholen brengen.

"Ik zie inderdaad geen wezenlijk verschil tussen vluchtelingen en economische migranten. De besten, de slimsten en de jongsten halen Europa. De andere, minder sterke Syrische vluchtelingen komen niet verder dan de vluchtelingenkampen in Turkije. Dus Europa krijgt al de 'beste' vluchtelingen binnen. Met economische migranten hetzelfde verhaal. Dat zijn mensen die opstaan en gaan. In beide gevallen gaat het om mensen met groot potentieel."

Dat klinkt nogal eurocentrisch, maar Europa moet ook oog hebben voor de enorme problemen waarvoor de landen van herkomst zullen komen te staan. "We moeten ons zorgen maken over de 'brain drain' die straks dreigt uit onder meer Afrika. Hoe voorkomen we dat die landen wegzakken in conflicten?"

Merritt is heus niet de enige die de onmisbaarheid van flinke aantallen migranten voor Europa aan de orde stelt, en tegelijk aandacht vraagt voor de gevolgen voor de herkomstlanden. Maar in de voorbereidingen op de 'wedergeboorte' van de EU spelen die gedachten nauwelijks een rol. Het beleid is er nu vooral op gericht oorlogsvluchtelingen 'in de regio' te houden en Afrikanen op hun continent. Met Ethiopië, Mali, Niger, Nigeria en Senegal heeft de EU daarover omstreden afspraken gemaakt.

Defensiediscussie in stroomversnelling

Sinds Donald Trump het Witte Huis bewoont, lijken de EU-landen zowaar wel serieus na te denken over een betere Europese defensie: meer geld, meer samenwerking. Een Europees leger is nog ver weg, maar de defensiediscussie is in een stroomversnelling geraakt. "Als Trump de Navo 'obsolete' (verouderd) noemt, heeft hij deels gelijk", stelt Merritt. Het 'vredesdividend' van na de Koude Oorlog - de besparing op defensie in vredestijd - heeft volgens hem Europa in slaap gesust. Bij gewapende conflicten (zie ex-Joegoslavië) konden we altijd bouwen op de Amerikanen, en de kleinere landen op de Fransen en de Britten.

Nu lijken alle Europese Navo-landen ervan doordrongen dat ze 2 procent van hun bruto binnenlands product aan defensie moeten uitgeven, zoals ze ook hebben afgesproken. "Maar het zal een zaak van lange adem zijn. De Duitsers zullen op z'n vroegst in 2024 aan die 2 procent komen. Vervolgens kan het nog tien jaar duren voordat je echt militaire spierkracht hebt ontwikkeld." De blik naar buiten kan dus wel wat ruimer, maar zelfs het navelstaren gaat Europa niet zo goed af, constateert Merritt. Iedereen had het vorig jaar over de 'wake-up call' van de Brexit-uitslag. De Europese leiders gingen zogenaamd eens goed nadenken hoe ze de kloof met de burger gingen dichten. Maar erg veel frisse ideeën over democratische impulsen of het door elkaar schudden van de instituties doen in Brussel en de andere hoofdsteden niet de ronde. Kort samengevat luidt Merritts analyse over de EU-toekomst: "We kunnen niet doorgaan zoals nu. We kunnen ook niet achteruit. Dus moeten we vooruit."

Enigszins deprimerend is zijn bijbehorende vaststelling dat die vooruitgang alleen mogelijk is als Berlijn en Parijs hierover op één lijn zitten. In die visie kan de EU geen kant op - niet vooruit, niet achteruit - zolang die twee niet dezelfde weg willen inslaan. "Bij discussies over verdere politieke integratie vormt Duitsland geen probleem. De Duitsers hebben meer bezwaren op economisch vlak. Maar ik zie niet hoe het politieke proces vooruit kan gaan zonder dat Frankrijk iets verandert aan de staatsvorm van de Vijfde Republiek, met die machtsconcentratie in het Elysée, bij de president. Dat kan niet samengaan met efficiëntere besluitvorming in Europa. Om met Europa vooruit te komen, hebben we een Zesde Franse Republiek nodig."

EU-breed referendum

Giles Merritt heeft drie ideeën om de EU op te schudden. Zo is er geen Europees 'demos' ofwel kiezersvolk, hoor je steeds, vandaar dat enorme 'democratische tekort' in de EU. "Iedereen zwijgt over de technologische mogelijkheden om zo'n Europees 'demos' te creëren", zegt Merritt. "Het idee van online-stemmingen blijft onderbelicht, al heb je garanties nodig tegen misbruik en hackers. Ik denk aan een referendumcultuur à la Zwitserland, waarbij je kleine, bijna banale kwesties onderwerp kunt maken van Europese volksraadplegingen. Je kunt denken aan bepaalde Brexit-gerelateerde zaken: wie mag waar wonen. Of sommige migratie-thema's."

Het idee van EU-brede referenda is eerder geopperd door de vroegere Spaanse Navo-chef en EU-buitenlanddiplomaat Javier Solana. "Zijn bedoeling was vooral om alle verschillende nationale democratische trajecten meer met elkaar in overeenstemming te brengen. Nu botsen die vaak, wat de coherentie in de EU niet ten goede komt. Je zou om te beginnen kunnen proberen de verkiezingsdata in landen beter op elkaar af te stemmen."

Zet nationale Europa-ministers in Brussel

Een bekende klacht over regeringsleiders en ministers is dat ze samen in Brussel iets besluiten, vervolgens naar huis gaan en zeggen dat het hun ook allemaal maar is opgedrongen door 'Brussel'. Die slappe smoezen kunnen verleden tijd zijn als die ministers kantoor houden in Brussel zelf, vindt Merritt.

Nu hebben regeringen doorgaans een onbeduidende minister voor Europese zaken: Nederland had daar vroeger een staatssecretaris voor, maar zelfs die post is gesneuveld in Rutte-II. "Dat zou in elk land een sleutelminister moeten zijn, die zich vestigt in Brussel", zegt Merritt. "Dan kan geen enkel land meer zeggen: Ik was er niet bij. In feite zou zo'n Europa-minister in de plaats komen van de EU-ambassade die elk land nu in Brussel heeft. Zo maak je die diplomatenpost politieker en zichtbaarder."

Splits de Europese Commissie

Merritt pleit voor een opdeling van de Europese Commissie in een neutraal toezichthoudersdeel (hoedster der verdragen) en een politieke tak, in twee verschillende steden. "De Europese Commissie heeft een slechte reputatie. Die heeft drastische wendingen nodig om aan de publieke opinie te laten zien dat ze in staat is tot hervorming in plaats van een slome, in zichzelf gekeerde bureaucratie te zijn.

"Het zou goed zijn niet alles in Brussel te hebben. Die plaats wordt nu eenmaal geassocieerd met die gemene, ongevoelige, ongekozen supermacht. Al moeten we ook vaststellen dat de commissie vaak onterecht wordt beschuldigd. Lidstaten wijzen met de vinger naar 'Brussel' terwijl ze zelf bij de beslissingen zijn betrokken."

Giles Merritt © ANP

De sceptische eurofiel

Een 'sceptische eurofiel' noemt Giles Merritt (Londen, 1943) zich, om zich af te zetten van de polarisatie tussen -fielen en -foben die het debat over de EU soms kenmerkt. Al sinds begin jaren zeventig loopt hij mee in Brussel. Vijf jaar lang was hij daar correspondent voor de Financial Times. Hij kende ook Parijs, Londen en Dublin als standplaats.

In 1999 richtte Merritt de onafhankelijke denktank Friends of Europe op. Onder zijn leiding verschijnt sinds 2005 drie keer per jaar het tijdschrift 'Europe's World', bedoeld als tegenhanger van het Amerikaanse 'Foreign Affairs'.

Wat hij als Brit van de Brexit vindt? "Complete waanzin. Britten lijden aan nostalgie naar de gloriedagen van het Britse rijk. Als nationale identiteit het hart vormt van het debat, vliegt de rationaliteit het raam uit."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.

Deel dit artikel

Advertentie

Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang tot Trouw.nl.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.