Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Europa moddert door met lastige Turkse bondgenoot

Home

Marno de Boer

© Getty Images

Er is alle reden voor de EU om de toetredingsonderhandelingen met Turkije af te kappen. Toch zullen de buitenlandministers eind deze week besluiten dat niet te doen. De risico's bij een complete breuk zijn te groot.

De relatie met Turkije is waarschijnlijk de lastigste puzzel in de Europese buitenlandpolitiek. Formeel is het land een Navo-bondgenoot en kandidaat voor EU-toetreding, maar Ankara en Europese hoofdsteden zijn het vaker niet dan wel eens. De ene keer gaat het over de vraag wie de baas is over de Turkse diaspora, dan weer over de gebrekkige rechtsstaat in Turkije, en ondertussen vragen Turkse legerofficieren in Europa politiek asiel aan. President Recep Tayyip Erdogan giet er nog een sausje van beledigende vergelijkingen met het nazisme overheen.

Lees verder na de advertentie

Vrijdag en zaterdag praten Europese ministers van buitenlandse zaken opnieuw over de problematische band. Aantrekkelijke opties zijn er eigenlijk niet. Doormodderen op de huidige weg is dan ook de teneur. Een drastische stap, zoals de in de praktijk al stilliggende onderhandelingen over een Turks EU-lidmaatschap officieel beëindigen, creëert teveel onzekerheden en kan samenwerking bij terreurbestrijding of migratie schaden.

Europese leiders zeiden toen dat als Turkije daadwerkelijk de doodstraf invoert, EU-toetreding definitief een gesloten boek is

Opnieuw harde taal

De afgelopen maanden klonk de hoop dat de relatie na het referendum van 16 april enigszins zou verbeteren. Erdogan koos voor confrontatie met het buitenland om zich in eigen land te profileren als krachtdadige verdediger van het Turkse belang, zo was de gedachte onder diplomaten en analisten. Als de Turkse president eenmaal gewonnen had, zou Ankara wel weer bij zinnen komen. Premier Mark Rutte wilde tegen die tijd de rel over de verboden campagnebijeenkomst in Rotterdam bijleggen door met de Turkse premier Binali Yildirim 'een groot bord eten' weg te werken.

Vorige week haalde minister van buitenlandse zaken Mevlut Cavusoglu echter opnieuw uit naar de Nederlandse regering. Die zou zich achter Geert Wilders en zijn 'fascistische denkbeelden' scharen door zijn plan voor het verbieden van een dubbele nationaliteit niet actief tegen te spreken. De woordkeus van de Turkse minister was niet mis. "Dus mensen die bij het referendum ja gestemd hebben mogen niet leven, moeten verbannen of vermoord worden," aldus Cavusoglu.

Enkele dagen daarvoor boorde ook Erdogan de hoop op terugkeer naar normale betrekkingen dieper de grond in. Hij stelde voor ook maar een referendum over invoering van de doodstraf te houden. Dat plan presenteerde hij vorig jaar ook na de mislukte couppoging. Europese leiders zeiden toen dat als Turkije daadwerkelijk de doodstraf invoert, EU-toetreding definitief een gesloten boek is.

"We dachten dat er na het referendum niet meer over de doodstraf gesproken zou worden," gaf de voormalige Turkse diplomaat en wetenschapper Sinan Ulgen vorige week in The New York Times toe. Dat Erdogan er toch over begon, duidt er volgens hem mogelijk op dat Turkije geen belangstelling meer heeft voor toetreding: "Het kan betekenen dat hij de relatie met de EU wil veranderen in een puur economisch samenwerkingsverband."

Erdogan kan ook baat hebben bij een langere periode van spanning met Europa. Hij heeft het referendum over meer grondwettelijke macht voor de president nipt gewonnen. Na de volgende verkiezingen moet een nieuw parlement er ook nog mee instemmen. Om daarin weer over een absolute meerderheid te beschikken, kiest de Turkse leider mogelijk opnieuw voor een polariserende verkiezingscampagne.

Met deze Turkse regering valt niet aan EU-toetreding te werken

PvdA-Europarlementslid Kati Piri

Praktische relatie

Er zijn dan ook mensen die pleiten voor een drastische herziening van de relatie met Turkije. De Oostenrijkse minister van buitenlandse zaken Sebastian Kurz was op sociale media bijzonder uitgesproken. "We kunnen na het referendum niet zomaar weer tot de orde van de dag overgaan. Er is eindelijk eerlijkheid over de relatie tussen de EU en Turkije nodig. We moeten de onderhandelingen over EU-lidmaatschap beëindigen en aan een burenverdrag werken."

Kurz is niet de enige die zo'n verdrag wil. Volgens de voormalig EU-ambassadeur in Ankara Marc Pierini moet Europa aan een nieuwe realiteit wennen: Turkije lijkt meer op de dictatoriale voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië dan op een Europese democratie. Direct na het referendum schreef Pierini voor de Brusselse denktank Carnegie een pleidooi voor praktische samenwerking op concrete wederzijdse belangen, zoals handel, terreurbestrijding en betere implementatie van de vluchtelingendeal. "Als een alternatief voor EU-toetreding kan Brussel akkoord gaan met een partnerschap op maat dat lijkt op de toekomstige band tussen de EU en Groot-Brittannië. Dat schept duidelijkheid over de toekomstige relatie."

Die roep om duidelijkheid is begrijpelijk. Waarschijnlijk reageert Europa zo gespannen op Turkse misstanden omdat het land beoordeeld wordt volgens de maatstaven van een toekomstig lid van de club. In het weekeinde dat het Turkse referendum plaatsvond, bezocht EU-buitenlandcoördinator Federica Mogherini China. Tegen samenwerking met dat autoritaire regime klinken nauwelijks bezwaren. Het is duidelijk dat de Chinezen nooit meer dan een handelspartner van Europa zullen zijn.

De gesprekken over EU-lidmaatschap geven Turkije ook het gevoel dat Europa met twee maten meet. Een groot land met een overwegend islamitische bevolking zou nooit als lidstaat geaccepteerd worden. Nadat de toetredingsonderhandelingen in 2005 officieel begonnen, nam Frankrijk een (inmiddels weer afgeschafte) wet aan die bepaalde dat er bij de toetreding van landen boven een bepaalde bevolkingsomvang een referendum gehouden moest worden. Een referendum was daarmee nodig voor Turkije, maar niet voor Bulgarije, Kroatië en Roemenië.

Toch is niet iedereen enthousiast over het plan Turkije te behandelen als simpelweg een autoritaire buur. Kati Piri, PvdA'er en rapporteur over Turkije in het Europees Parlement, wil de gesprekken over EU-lidmaatschap stilleggen om aan Ankara duidelijk te maken dat het zo niet verder kan. Maar ze wil geen definitief einde maken aan de hoop op EU-lidmaatschap. "Met deze Turkse regering valt niet aan EU-toetreding te werken. Toch wil ik de hoop niet opgeven voor de miljoenen Turken die wel democratie willen en tegen de nieuwe grondwet hebben gestemd."

Turkije is en blijft een strategische partner van de Europese Unie, of u dat nou leuk vindt of niet

Minister Bert Koenders van buitenlandse zaken

Strategische partner

De Oostenrijkse minister Kurz staat in Brussel alleen met zijn wens om de comateuze gesprekken over Turks EU-lidmaatschap officieel te beëindigen. De meeste landen vrezen dat de relatie met Ankara nog verder verzuurt als Brussel de gesprekken officieel afkapt of als strafmaatregel stillegt.

Minister van buitenlandse zaken Bert Koenders wees vorige week tijdens een debat in de Tweede Kamer het verzoek af om in de richting van Oostenrijk op te schuiven.

"Turkije is en blijft een strategische partner van de Europese Unie, of u dat nou leuk vindt of niet. Ik kan het land geopolitiek niet verplaatsen. We werken samen op het gebied van terrorismebestrijding en het beheersen van migratiestromen. De toekomst van Syrië ligt ook mede in handen van Turkije."

De Verenigde Staten benaderen Ankara op een vergelijkbare manier. Turkije is een querulant, zo is de gedachte, maar buiten de Navo zou het land een groter probleem vormen dan wanneer het ingekapseld is binnen een officieel bondgenootschap.

Wel worden er door Washington concrete rode lijnen gesteld, net zoals Europa dat doet met de doodstraf. Turkije dreigt al jaren Chinese of Russische luchtafweerraketten te kopen als het geen betere deal van westerse wapenfabrikanten krijgt. Mocht het zover komen, dan worden de Turkse raketten afgesloten van het Navo-systeem voor luchtverdediging.

Zowel Poetin als Erdogan wil ook oude glorie van hun land herstellen

Van de regen in de drup

Het alternatief voor de huidige relatie zou ook wel eens erg onaantrekkelijk kunnen zijn. Als de bestaande band via de Navo verbroken zou worden en de uitzichtloze gesprekken over EU-toetreding gestopt, zonder dat er een alternatief samenwerkingsverband voor terugkomt, kunnen Turkije en Europa nog meer tegenover elkaar komen te staan.

Erdogan is van een ander kaliber dan de talloze potentaten in de regio's rondom Europa. Hij beschikt over een fors leger, een redelijk opgeleide bevolking, en een middelgrote economie. In die zin heeft hij meer gemeen met de Russische president Vladimir Poetin dan met de obscure dictators in de Kaukasus en Centraal-Azië waar de voormalig EU-ambassadeur Pierini hem mee vergelijkt.

Zowel Poetin als Erdogan wil ook oude glorie van hun land herstellen. Poetin kijkt met weemoed terug naar de Sovjet-Unie. Erdogan grijpt terug op herinneringen aan het Ottomaanse Rijk om de Westerse oriëntatie van de in 1923 gestichte Turkse Republiek te vervagen. Steun aan islamistische groeperingen moet daarbij de invloed in buurlanden vergroten.

De eerste veiligheidsproblemen als gevolg van dat Turkse beleid ondervond Europa de afgelopen jaren al. Ankara stond oogluikend toe dat Islamitische Staat zijn invloed in buurland Syrië uitbreidde, en gaf actieve steun aan een jihadistische coalitie waar Al Qaida deel van uitmaakte. Nadat jihadisten ook aanslagen in Turkije begonnen te plegen, herzag Turkije de afgelopen jaren wel zijn beleid. Omdat Turkije en Europa officieel partners zijn, was het relatief eenvoudig de samenwerking tegen terrorisme weer op te pakken.

Een van het Westen vervreemd neo-Ottomaans Turkije kan juist voor meer problemen zorgen. Het is dus niet te verwachten dat Europese landen risico's nemen door hun ongemakkelijke partnerschap met Turkije spoedig overboord te gooien.

Deel dit artikel

Europese leiders zeiden toen dat als Turkije daadwerkelijk de doodstraf invoert, EU-toetreding definitief een gesloten boek is

Met deze Turkse regering valt niet aan EU-toetreding te werken

PvdA-Europarlementslid Kati Piri

Turkije is en blijft een strategische partner van de Europese Unie, of u dat nou leuk vindt of niet

Minister Bert Koenders van buitenlandse zaken

Zowel Poetin als Erdogan wil ook oude glorie van hun land herstellen