OVSE: referendum Turkije is oneerlijk verlopen

democratie

Redactie

Aanhangers van president Erdogan vieren feest in Istanbul. © AFP

Het referendum van gisteren in Turkije voldoet niet aan de internationale standaarden. Dat stelt de missie van internationale waarnemers van OVSE. De grootste Turkse oppositiepartij CHP drong eerder op de dag al aan op het ongeldig verklaren van de volksraadpleging, die volgens de voorlopige uitslag nipt door het 'ja-kamp' van president Erdogan is gewonnen.

De waarnemersmissie van de de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa stelt in haar rapport dat het referendum onder oneerlijke omstandigheden is verlopen. Volgens de organisatie hadden de twee partijen geen gelijke kansen. Met name in de aanloop naar het referendum had het nee-kamp nauwelijks mogelijkheden om zijn standpunten in de media bekend te maken. In de campagne in de media was vrijwel alleen ruimte voor de standpunten van het ja-kamp dat de macht van de Turkse president wil vergroten.

Lees verder na de advertentie

De OVSE noemt ook het toestaan van niet officieel afgestempelde stembiljetten door de Turkse kiesraad een 'ondermijning van belangrijke waarborgen tegen stembusfraude'. Ook is Turkije tekortgeschoten door de referendumvraag niet op het stembiljet te vermelden. Al met al voldoet het land daarmee niet aan de internationale standaarden die het zelf heeft onderschreven, aldus de OVSE.

Ongeldig

De grootste oppositiepartij van Turkije vroeg het Turkse kiescollege eerder op de dag al de uitslag van het referendum ongeldig te verklaren. Volgens de Republikeinse Volkspartij CHP zijn er te veel onregelmatigheden geconstateerd bij het referendum, zoals de ongestempelde biljetten. Voorzitter Sadi Guven van de kiesraad verdedigde dat besluit door te stellen dat de niet afgestempelde stembiljetten 'bij vergissing' waren uitgegeven. Het is niet bekend hoeveel van deze stembiljetten zijn toegelaten.

Ook hebben volgens de CHP veel Turken niet met volledige privacy in het stemlokaal hun stem kunnen uitbrengen, en zouden veel stemmen in het geheim zijn geteld. Eerder drong de partij nog aan op alleen een hertelling van ongeveer 60 procent van de stemmen. De CHP heeft al aangekondigd de uitslag tot aan de hoogste rechter aan te vechten. Mocht dat geen resultaat hebben, dan overweegt de CHP de zaak aan te kaarten bij het Europees Hof voor Rechten van de Mens.

Ook de pro-Koerdische oppositiepartijen en de Turkse Democratische Volkspartij hebben uitgesproken de uitkomst van het referendum aan te gaan vechten. De mensenrechtenorganisatie IHD constateerde eveneens onregelmatigheden. In vijf provincies zouden waarnemers de toegang tot de stemlokalen zijn geweigerd.

Ja-kamp wint nipt

Het 'ja-kamp' werd gisteravond door de Turkse kiesraad tot winnaar uitgeroepen, nadat het met ruim 51 procent het door president Erdogan uitgeschreven referendum had gewonnen. Volgens staatspersbureau Anadolu heeft 51,41 procent gestemd voor de grondwetswijziging die meer macht aan het staatshoofd geeft, en koos 48,59 procent voor nee. De officiële uitslag wordt pas over 11 of 12 dagen bekendgemaakt. 

President Erdogan claimde de overwinning, toen hij aanhangers van zijn AK-partij toesprak in Istanbul. "Het Turkse volk heeft een historisch besluit genomen. We gaan de belangrijkste hervorming in onze geschiedenis doorvoeren.''

Turken in Istanbul slaan op pannen als protest tegen president Erdogan. De voorlopige referendumuitslag toont een diep verdeeld Turkije. © AFP

Vervroegde presidentsverkiezingen zullen er in Turkije niet komen, zei de Turkse vicepremier Mehmet Simsek vandaag. "Zondag heeft president Erdogan gezegd dat de verkiezingen gepland zijn voor november 2019. Het is duidelijk, we hebben werk te doen,'' aldus Simsek.

'Trieste dag'

Internationaal is afwachtend, maar ook afwijzend gereageerd op de voorlopige uitslag van het referendum. In Duitsland stelden bondskanselier Merkel en premier Gabriel in een gemeenschappelijke verklaring dat het Turkse volk het recht heeft om zijn eigen grondwet te beslissen, maar zij wezen er op dat president Erdogan een 'grote verantwoordelijkheid' draagt voor de volgende stappen, zeker nu het referendum maar nipt door hem is gewonnen. Zij riepen de Turkse regering op tot een 'respectvolle dialoog met alle politieke en civiele partijen in het land'.

In Brussel stelde de Europese Commissie 'kennis te nemen' van het resultaat van het referendum in Turkije. De commissie wacht op de bevindingen van de waarnemersmissie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE), 'ook met betrekking tot beschuldigingen over onregelmatigheden'. 

Europarlementslid en Turkije-rapporteur Kati Piri (PvdA) noemt de referendumuitslag "een trieste dag voor alle democraten in Turkije".  Zij roept op tot formele schorsing van de EU-toetredingsgesprekken met Turkije als president Erdogans beoogde grondwetswijziging onveranderd wordt doorgevoerd.

"Het is duidelijk dat het land geen lid kan worden van de EU met een grondwet die de scheiding der machten niet respecteert en waarbij alle controles en waarborgen ontbreken. Blijven spreken over de integratie van Turkije in de EU, is onder de huidige omstandigheden een farce," zegt Piri. "De uitkomst van het referendum is een enorme verschuiving weg van de Europese waarden. Erdogans beschuldigingen van 'nazi praktijken' aan een aantal EU-leiders heeft ook de geloofwaardigheid van Turkije als een politieke bondgenoot ernstig ondermijnd."

Verdeeld land

Ook een aantal Tweede Kamerleden heeft overwegend negatief gereageerd op de voorlopige uitslag van het referendum in Turkije. ‘Bijna helft van de Turken zegt NEE. Erdogan mag zich nauwelijks winnaar noemen in een tot op het bot verdeeld land', reageerde SP'er Sadet Karabulut op Twitter.

VVD-Kamerlid Han ten Broeke kwam met een vergelijkbare reactie. ‘Verregaande bevoegdheden na een marginale overwinning', twitterde hij in het Engels. PVV-leider Geert Wilders reageerde in een Engelstalige tweet negatief: ‘Turkije koos vandaag voor meer islamofascisme en totalitarisme.'

D66-Kamerlid Sjoerd Sjoerdsma: ‘In een democratie is het cruciaal dat macht begrensd is en dat burgers rechten hebben die de staat niet kan afnemen. Dit referendum staat hier haaks op en bevestigt negatieve trend ingezet onder Erdogan: Turkije glijdt af naar een dictatuur'

Nek-aan-nek

Zo’n 55 miljoen Turken waren stemgerechtigd voor het referendum en konden stemmen in een van de 167000 stembureaus die in het land waren ingericht. Met de geringe voorsprong van het aantal stemmen voor uitbreiding van de presidentiële macht in Turkije, werd de uiteindelijke uitkomst toch de nek-aan-nekrace die vooraf voorspeld was. Eerdere prognoses duidden op een veel grotere voorsprong van het ja-kamp.

In Istanbul, Izmir en Ankara, de drie grootste steden van Turkije, werd het nee-kamp met een kleine meerderheid het grootst. Volgens het staatspersbureau Anadolu is met name in de Turkse regio Centraal-Anatolië voor gestemd en was het aantal nee-stemmen in de kustgebieden aan de Egeïsche zee en het Zuid-oosten van Turkije, waar veel Koerden wonen, het hoogst.

Ongeveer drie miljoen Turken brachten hun stem uit in het buitenland. In Nederland waren er zo'n 250,000 stemgerechtigden, waarvan de helft zijn stem daadwerkelijk uitbracht. Volgens cijfers van Anadolu zou ruim 63 procent van de Nederlandse Turken voor hebben gestemd in het referendum en 36,4 procent tegen.

Als het ja-kamp het referendum definitief wint, zou president Erdogan meer macht krijgen door middel van een serie grondwetswijzigingen die Turkije een presidentieel stelsel geven en het presidentsambt flink meer macht verschaffen. De ruimere bevoegdheden voor het staatshoofd gaan ten koste van die van het Turkse parlement.

De constitutionele wijzigingen zouden naast meer macht voor Erdogan ook kunnen betekenen dat hij tot 2029 aanblijft als president, mits hij in 2019 herkozen wordt. Critici bestempelen dat scenario als een overgang naar een autoritair regime en vrezen dat de president te veel macht krijgt. 

Lees ook: ‘Door een ‘ja’ zal de Turkse democratie alleen maar sterker worden’

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie