Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een gekozen burgemeester opent de weg voor lokale Trumps

Democratie

Hans Goslinga

Hans Goslinga © Foto: Jörgen Caris
column

Terwijl in Washington en Londen de politieke ravage als gevolg van directe democratie met de dag zichtbaarder wordt, staat de Eerste Kamer op het punt deze doos van Pandora­­ ook hier te ontsluiten met het openbreken van de burgemeestersbenoeming. Is dat een dwaasheid of een stap die past in de ontwikkeling naar een meer perfecte democratie?

De finale fase van de politieke discussie over de benoeming van de burgemeester is niet van dwaasheid gespeend. In essentie is er deze week in de senaat dit gebeurd: de doos van Pandora is ontsloten, maar vervolgens is een meerderheid van de senatoren op de deksel gaan zitten om alles zo dicht mogelijk bij de huidige praktijk te laten. Deze praktijk is dat de gemeenteraad feitelijk de burgemeester kiest en de Kroon (ministers en koning) formeel benoemt. De Grondwet wordt zo geen geweld aan gedaan, terwijl deze praktijk tegemoetkomt aan de behoefte van gemeenteraden aan meer invloed.

Lees verder na de advertentie
Leidt directe democratie ook tot een meer perfecte democratie? Of kan te veel democratie een probleem zijn?

Een typisch Nederlandse oplossing, die echter de ijveraars voor een meer perfecte democratie niet ver genoeg gaat. Zij willen de kiezers invloed geven op de keuze van hun burgemeester en daarom de archaïsche bepaling over de Kroonbenoeming uit de Grondwet wippen. Dat lijkt nu eindelijk te lukken dankzij de toverformule dat vernieuwing mogelijk moet worden, als alles maar bij het oude blijft.

Dat hoeft niet lang te duren, want net als Pandora staan nieuwkomers in het bestel te popelen om de doos te openen. In het perspectief van politiek als strijd om de macht is dat begrijpelijk. Als buitenstaander heb je breekijzers nodig om in het bestel in te breken en de oude macht weg te krijgen. Dat was een halve eeuw terug de drijfveer van D66, nu die van de SP en de populistische outsiders Wilders en Baudet.

Bezweringsformules­­

Het referendum bleek de afgelopen decennia het meest geschikte middel daartoe. PVV en SP braken door dankzij het referendum over de EU (2005), Baudet profiteerde met zijn Forum voor Democratie van het referendum over een EU-verdrag met Oekraïne (2016). Nu die strijd tussen oude en nieuwe macht als het onzichtbare uurwerk achter de wijzerplaat de bewegingen in politiek Den Haag bepaalt, is het begrijpelijk dat de traditionele partijen het referendum weer hebben opgeborgen en node, onder­­ het slaken van bezweringsfor-mules­­, meewerken aan het openbreken van de burgemeestersbenoeming.

D66-fractieleider Jetten hoedde zich als verdediger van dit voorstel voor speculaties over het vervolg. Zijn partij is gek op stippen op de horizon, maar hier even niet. Wel sprak Jetten zich uit tegen een presidentiële burgemeester, een krachtfiguur die zich met eigen wethouders omringt om zijn program uit te voeren en bij een conflict de gemeenteraad kan ontbinden. Dat was wel het oorspronkelijke doel van D66, maar nu deze partij deel uitmaakt van de oude macht hoeft het niet meer zo radicaal.

Wat dan wel? Na de stemming in de Eerste Kamer is het wachten op een initiatiefvoorstel van Wilders of Baudet voor de direct gekozen burgemeester en commissaris van de koning, voer voor de provinciale verkiezingen komend voorjaar. Van de regering is een voorstel niet te verwachten. D66 volstaat met het aanreiken van het presenteerblaadje en kan als kampioen van de rationele staatkunde tevreden zijn dat zij de symbolische K van de Kroon weer wat kleiner heeft gemaakt.

Stootje

Nu naar de vraag of directe democratie tot een meer perfecte democratie leidt. De Deense politicoloog Jørgen Møller betoogt op de website The American Interest van Francis Fukuyama dat de democratieën die voor de Eerste Wereldoorlog zijn gevormd wel tegen een stootje kunnen. Hij heeft het dan over Amerika en de noordwestelijke landen van Europa, waarvan de meeste, ook de Nederlandse, ouder zijn dan anderhalve eeuw. Anders dan de nieuwere democratieën, waaronder de Duitse, zijn zij onder zware crises overeind gebleven.

Møller wil wat tegenwicht bieden aan het profetenkoor dat de ondergang van de democratie voorziet. Voor zover hij gevaar ziet, schuilt dat in directe democratie, die outsiders aan de macht kan brengen die, zoals Trump, democratie en rechtsstaat uit elkaar wrikken. “Te veel democratie kan een probleem zijn. Zonder open voorverkiezingen was Trump nooit president geworden”, aldus­­ de Deen. Dat kon weleens kloppen. Sinds 1968 is bij de voorverkiezingen in de VS de macht van de partijen drastisch verschoven naar de kiezers.

Dat klinkt mooi, maar daarmee is het politieke strijdperk ook prooi geworden van manipulerende krachten, van outsiders met bekendheid en geld en van nieuwe wapens als misleiding en leugens, zoals bij het brexitreferendum. Misschien toch een perspectief dat de senatoren aan het denken kan zetten, voordat zij de burgemeesterskeuze beslissend openbreken.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook:

Senaat zet een stap naar het onbekende

De Eerste Kamer zet, als de voortekenen niet bedriegen, volgende week een stap richting het onbekende

Deel dit artikel

Leidt directe democratie ook tot een meer perfecte democratie? Of kan te veel democratie een probleem zijn?