Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Een complottheorie is zo verzonnen

Home

Mark van Vugt

Mark van Vugt: "Complottheorieën lijken onschuldig, maar zijn dat vaak niet." © Trouw
Hoofdzaak

Denkt u dat Russische hackers de Amerikaanse verkiezingen hebben beïnvloed? Dat IS een uitvinding is van het Westen? Of dat Pim Fortuyn door de inlichtingsdiensten is vermoord? 

Antwoordt u ‘ja’ op deze vragen, dan bent u gevoelig voor complottheorieën. In deze tijden van alternatieve feiten is dat oppassen geblazen.

Lees verder na de advertentie

Complottheorieën lijken onschuldig, maar zijn dat vaak niet. De genocide in Rwanda begon toen het gerucht zich verspreidde dat het vliegtuig van de Hutu president was neergeschoten door Tutsi-rebellen. Het bewijs voor die theorie is nog steeds niet geleverd. 

En onlangs las ik op de BBC nieuwssite over een groepering in de VS die meende dat de schietpartij van enkele jaren geleden op de Sandy Hook basisschool, waarbij twintig kinderen door een gestoorde schutter werden omgebracht, nooit heeft plaatsgevonden. De groep verdenkt de regering ervan het incident te hebben verzonnen om de anti-wapenlobby een duwtje in de rug te geven.

Samenspannen

Wetenschappers spreken van een complottheorie als we de indruk hebben dat een groep mensen heimelijk tegen ons aan het samenspannen is. Een belangrijk kenmerk is dat het om een geheime samenzwering gaat; het is dus heel lastig aan te tonen. Zo is nog steeds niet overtuigend bewezen dat JFK het slachtoffer werd van een complot van de CIA en het Amerikaanse leger.

Een belangrijk kenmerk is dat het om een geheime samenzwering gaat; het is dus heel lastig aan te tonen

Bovendien moet er sprake zijn van een bedreiging. Als je vermoedt dat je vrienden een surpriseparty voor je verjaardag organiseren dan spreken we niet van een complottheorie; wél als je denkt dat ze je bankrekening aan het plunderen zijn. Ten slotte gaat het om een veronderstelling. Als het complot eenmaal bewezen is - zoals Watergate of de Nederlandse bouwfraude - dan is het geen theorie meer.

Met sociaal psycholoog Jan-Willem van Prooijen doe ik onderzoek naar de evolutionaire oorsprong van samenzweringstheorieën. Onze gedachte is dat het geloof in complotten functioneel was in de vroegere, gewelddadige samenlevingen waar mensen makkelijk het slachtoffer werden van een samenzwering. 

Op basis van antropologisch onderzoek wordt geschat dat 20 tot 30 procent van de volwassenen in die oerstammen om het leven kwam door georganiseerd geweld. Het was dus van eminent belang om alert te zijn op complotten.

Onze evolutionaire verklaring wordt ondersteund door onderzoek waaruit blijkt dat complottheorieën van alle tijden zijn en in alle culturen voorkomen. Zo dachten de Romeinen dat Nero en zijn handlangers de stad in brand hadden gestoken, en leeft er al eeuwen in Europa het idee van een internationale Joodse samenzwering.

Diepere oorzaak

Psychologisch onderzoek laat zien hoe gemakkelijk mensen in willekeurige gebeurtenissen een diepere oorzaak zien. In een Amerikaanse studie kregen mensen een reeks van letters te zien, bijv OXOOXXXOXOOXXX. De meeste mensen dachten een patroon waar te nemen, totdat de psycholoog uitlegde dat hij een muntje had opgeworpen en bij elke kop een O en elke munt een X had gezet.

Heeft u onze premier, Mark Rutte, weleens hand in hand zien lopen met een vrouw?

Wel blijken er verschillen in de populariteit van complottheorieën. Ze tieren bijvoorbeeld welig in landen waar de persvrijheid aan banden is gelegd. Verder blijken mensen met extreme politieke opvattingen, zowel links als rechts, gevoeliger voor complottheorieën. Datzelfde geldt voor lager opgeleiden én voor machtige mensen met een paranoïde karakter - denk aan Hitler, Stalin of Erdogan.

Om te laten zien hoe makkelijk je een complottheorie verzint, volgen hier enkele vragen: 1. Heeft u onze premier, Mark Rutte, weleens hand in hand zien lopen met een vrouw? 2. Kent u toevallig iemand die Rutte weleens hand in hand met een vrouw heeft zien lopen? 3. Kent u iemand die iemand kent die dat weleens gezien heeft?

 Antwoordt u ontkennend op deze vragen dan denkt u, net als ik, dat Mark Rutte onderdeel is van een complot van de internationale homobeweging om de rechten van homo’s in Nederland te beschermen. Mocht u bevestigend antwoorden op een van de vragen, dan zit u uiteraard zelf in het complot.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie aan de Vrije Universiteit en verbonden aan de Universiteit van Oxford.

Wilt u de reacties op dit artikel lezen? Registreer u hier voor een proefperiode van twee maanden.

Het plaatsen van reacties is voorbehouden aan de betalende abonnees van Trouw. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Het bekijken en plaatsen van reacties is voorbehouden aan onze betalende abonnees. Kijk hier voor een overzicht van onze abonnementen.

Als betalend abonnee kunt u een reactie plaatsen op dit artikel. Deze is alleen zichtbaar voor andere (proef)abonnees.

Om uw reactie te kunnen plaatsen, hebben we uw naam nodig. Ga naar Mijn profiel


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Een belangrijk kenmerk is dat het om een geheime samenzwering gaat; het is dus heel lastig aan te tonen

Heeft u onze premier, Mark Rutte, weleens hand in hand zien lopen met een vrouw?