Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Diepe wonden uit het tijdperk van het fascisme blijven Spanje parten spelen

Democratie

Alex Tieleman

© AP
Reportage

De resten van dictator Franco worden opgegraven en op een bescheiden plek herbegraven. Tienduizenden vermisten liggen intussen nog anoniem onder de grond.

Aan de rand van een begraafplaats diep in het Castiliaanse binnenland, worden stukken menselijk bot uit een kuil gehaald en zorgvuldig in genummerde zakjes verpakt. Isabel Mateos helpt zelf ook mee met de opgraving van wat hoogstwaarschijnlijk de resten van haar eigen opa en diens broer zijn.

Lees verder na de advertentie

Zij zijn slechts twee van de ruim 114.000 vermiste Spanjaarden uit de burgeroorlog (1936-1939) en de daaropvolgende dictatuur van generaal Francisco Franco (tot 1975). Tijdens de transitie naar democratie, na Franco's dood, was hun lot een te heikele kwestie. Zo komt het dat deze slachtoffers van zowel Franco's nationalisten als die van de republikeinen (de twee partijen die de burgeroorlog uitvochten) nooit een grafzerk kregen. Ruim veertig jaar na het overlijden van de dictator liggen zij nog steeds in anonieme massagraven.

De nieuwe linkse regering heeft besloten de dictator op te graven en een bescheidener rustoord te geven

Spanje is daarmee na Cambodja het land met het grootste aantal vermisten ter wereld. Tienduizenden van hen liggen cynisch genoeg onder de grond in de pompeuze Vallei der Gevallenen, de gedenkplaats even buiten Madrid, waar ook Franco zelf is begraven. Al ligt hij wél in een chique tombe.

Maar dat duurt niet lang meer. De nieuwe linkse regering heeft besloten de dictator op te graven en een bescheidener rustoord te geven. Het parlement keurde die plannen gisteren goed. De zaak ligt nog steeds gevoelig. Rechts Spanje ziet de herbegraving niet zitten en ook Franco's nabestaanden verzetten zich, al kunnen zij het besluit niet terugdraaien.

Diepe wonden

Bij de ingang van de Vallei der Gevallenen staan de auto's nu nog rijen dik. Veel bezoekers willen nog even een selfie maken of komen de fascistengroet brengen nu Franco er nog ligt. Onder hen ook Laureano Benítez en zijn vrouw. Volgens de historicus zijn de opgravingsplannen enkel ingegeven door ressentiment van links, omdat 'zij' destijds de burgeroorlog verloren.

"Waarom gaat de regering niet aan de slag met de echte problemen van Spanje?", vraagt Benítez zich onder het veertig meter hoge kruis hardop af. Dit oord in de Madrileense heuvels doet niemand kwaad, vindt hij, terwijl een 'massamoordenaar' als Lenin gebalsemd en al op het Rode Plein in Moskou ligt: "De vraag is: wie is hier nu de dictator? Tijdens de transitie en de ruim veertig jaar democratie zijn de diepe wonden van de Spanjaarden geheeld, maar nu worden ze weer opengereten."

© REUTERS

Ruim twee uur rijden van de Vallei der Gevallenen, op de begraafplaats van het gehucht Boadilla, heeft men ook gemengde gevoelens over de aanstaande opgraving van Franco's botten. Marco Antonio González van vrijwilligersorganisatie ARMH, die de opgravingen van de vermisten coördineert, vraagt zich af waarom Franco wél met veel bombarie moet worden opgegraven, terwijl nog geen enkele regering zich aan de vermisten heeft gewaagd. Alleen vrijwilligers en een handjevol lokale en regionale overheden doen nu al decennia pogingen.

"Spanje heeft internationale verdragen ondertekend om te zoeken naar vermisten", vertelt González, terwijl hij de kleinste botdeeltjes uit een berg aarde zeeft. "Maar dat doen ze alleen in het buitenland en nooit binnen de eigen landsgrenzen."

Taboe

De regering-Sánchez heeft aangekondigd ook werk te zullen maken van het zoeken naar de vermisten en wil een waarheidscommissie instellen. González is sceptisch, want ook linkse regeringen in het Spanje van na Franco deden volgens hem tot nu toe weinig om in het reine te komen met het verleden.

Intussen hoopt Isabel Mateos vooral dat haar opa binnenkort kan worden bijgezet naast haar oma in het familiegraf. Opa Mateos en zijn broer waren lokale politici van linkse snit. Op 12 augustus 1936 werden zij gefusilleerd door nationalisten. Met twee anderen kwamen ze terecht in dit anonieme graf in Boadilla, zo bleek onlangs uit bronnenonderzoek door ARMH en een reconstructie van lokale historici. Mateos had jarenlang geen idee van deze zwarte bladzijde in haar familiegeschiedenis, want daarop rust in veel Spaanse families een taboe. "Mijn moeder heeft nooit over die tijd gesproken", vertelt Mateos. "Dat kan ze eigenlijk nog steeds niet."

"Maar kijk, wij halen geen oude wonden open, wij helen ze juist", valt vrijwilliger González haar bij. "De nabestaanden hebben er recht op om hun vermoorde familieleden te begraven, al is het helaas meer dan tachtig jaar later".

Mateos knikt instemmend, terwijl zij met haar handen in de aarde verder zoekt naar botresten van haar opa.

Lees ook:

Ophef in Spanje over het herbegraven van dictator Franco

Eens in de zoveel tijd laait in Spanje de discussie op over het stoffelijk overschot van wijlen Franco. De resten van de dictator liggen namelijk ruim veertig jaar na zijn dood nog steeds in een enigszins megalomaan mausoleum even buiten Madrid.

Het taboe op nationalisme is weg in Spanje

Net voor de Catalaanse regering de onafhankelijkheid wil uitroepen, gingen de voorstanders van Spaanse eenheid zondag de straat op. In Madrid, maar ook in Barcelona. Een reportage.

Deel dit artikel

De nieuwe linkse regering heeft besloten de dictator op te graven en een bescheidener rustoord te geven