Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze Nederlander draaide dertig jaar aan de knoppen in Brussel

Democratie

Christoph Schmidt

Alexander Italianer © Sander de Wilde
Interview

Na dertig jaar trouwe dienst bij de Europese Commissie, altijd ver verwijderd van de schijnwerpers, gaat de Nederlandse topambtenaar Alexander Italianer met pensioen. Interviews gaf hij zelden. Bij zijn afscheid praat hij met Trouw honderduit over de machinekamers van de EU.

We hebben Frans Timmermans. We hadden Jeroen Dijsselbloem, vijf jaar lang. Maar losgezongen van deze politieke waan van de dag is er één Nederlander die veel structureler aan de knoppen draait in Brussel, dertig jaar lang, waarvan zeker twintig op het allerhoogste niveau.

Lees verder na de advertentie

Nu gaat Alexander Italianer (op 16 maart wordt hij 62 jaar) met pensioen. Hij was mede-ontwerper van het Verdrag van Maastricht (1992) en de daaruit voortvloeiende Europese eenheidsmunt, de euro. Bovendien was hij nauw betrokken bij de voorbereidingen op de toetreding van liefst tien nieuwe lidstaten tot de Europese Unie op 1 mei 2004. "Ik deed het nooit alleen, altijd in een team", zegt hij herhaaldelijk in dit uitzonderlijke interview, want hij blijft een bescheiden ambtenaar die eigenlijk nooit interviews geeft.

En hij deed dat allemaal niet als Nederlander, maar als Europeaan. Dat we dat even helder hebben. Als je een kantoor krijgt in de Europese Commissie, lever je in figuurlijke zin je paspoort in, zo wil althans het verhaal dat ze in dit gebouw zo graag vertellen.

Sinds vorige week donderdag is Italianer geen secretaris-generaal meer, de hoogste ambtelijke functie bij de Europese Commissie die hij 2,5 jaar heeft vervuld. Hij blijft nog wel tot eind deze maand aan als 'conseiller hors classe' zoals dat in typisch Brussels jargon heet: een adviseur van de buitencategorie. Maar dan gaat hij toch echt met pensioen.

Hoewel, nee, toch nog niet helemaal: Italianer behoudt zijn loyaliteit aan commissievoorzitter Jean-Claude Juncker tot het einde van diens ambtstermijn eind volgend jaar, en blijft vanuit huis Junckers (onbezoldigd) adviseur over twee lopende dossiers waarmee hij de laatste maanden druk is geweest: de komende meerjarenbegroting en de voorbereidingen op de Brexit.

De gemiddelde burger heeft geen concreet beeld van wat de spreekwoordelijke 'ongekozen' Brusselse bureaucraten hier zoal uitspoken. Misschien kunt u, als opper-eurocraat, eens beschrijven hoe uw werkdag eruit ziet.

"Ik ben meestal voor acht uur binnen. Eerst kijk ik naar de pers. Doordeweeks zit ik in het normale ritme van de voorbereiding op de wekelijkse commissievergadering op woensdag, dat is de kerntaak van het secretariaat-generaal. Dat betekent: stukken doorlezen, vergaderingen bijwonen c.q. voorzitten, deelnemen aan de commissievergaderingen en dan de volgende weer voorbereiden."

"Daarnaast ben ik voorzitter of deelnemer van allerlei andere gremia binnen de commissie. Ik zit dus in veel vergaderingen. Meestal is mijn werkdag om acht uur 's avonds afgelopen, dus het waren wel tropenjaren. Op mijn allereerste werkdag als secretaris-generaal, 1 september 2015, kon ik meteen aan de bak met de migratiecrisis."

De Brexit bewijst hoe moeilijk het is om van een omelet weer een ei te maken

Brexit-hoofdonderhandelaar Michel Barnier prees u vorige week nog voor uw werk op brexit-gebied.

"Dat is aardig van hem. Dat was inderdaad een nieuwe taak: de interne voorbereidingen op de Brexit. Dus niet de onderhandelingen met Londen, maar hoe moeten de 27 EU-landen zich voorbereiden, met meer douane-controles bijvoorbeeld."

"Onderdeel daarvan is de voorbereiding op een 'no deal'-situatie, een soort rampenplan. Daarin gaat het ook om bewustwording. We zijn nu bezig op onze website allerlei notities te zetten waarin de juridische gevolgen van een no-deal-scenario worden beschreven. Die kunnen dramatisch zijn."

"Een voorbeeld: als er niets gebeurt, mag luchtvaartmaatschappij Iberia straks van de ene op de andere dag niet meer vliegen van Madrid naar Barcelona. Dat is namelijk cabotage (het vervoer tussen twee plaatsen in hetzelfde land door een bedrijf uit een ander land, red.). De meerderheid van de aandelen van Iberia en de groep waarin ze zitten, is in handen van British Airways. Dat wordt straks een bedrijf uit een derde land, en derde landen mogen geen cabotage doen."

"Zo zijn er honderden, misschien wel duizenden complicaties. Treinmachinisten moeten eerst een EU-certificaat halen, veel goederen moeten straks hier worden gecertificeerd omdat dat niet meer kan in het Verenigd Koninkrijk, enzovoorts. De lijst is eindeloos. De Brexit bewijst hoe moeilijk het is om van een omelet weer een ei te maken."

Hoe groot schat u de kans op een no deal-scenario?

"Volgens sommigen is die kans recentelijk vergroot. Het kan ook nog op het laatste moment misgaan hè? Zelfs als we een akkoord hebben, moet dat nog geratificeerd worden, ook door het VK zelf. Zolang de stemming daar onzeker blijft, zullen we tot op het laatste moment niet weten of de brexit-akkoorden op tijd rond zijn. De Britse premier May heeft beloofd dat het Britse parlement daar iets over te zeggen krijgt, en tot dat moment weten we niets zeker."

We legden vooraf een datum vast, en tegen die tijd keken we welke landen mochten meedoen

Even terug in de tijd: u was nauw betrokken bij de toetreding van tien lidstaten in 2004. Volgens critici werd de EU toen in één klap veel te groot, en plukken we daar nu nog de wrange vruchten van. Hoe kijkt u daar zelf op terug?

"Ik denk dat die kritiek onterecht is, zeker voor die uitbreiding van 2004. Bij de toetreding van Bulgarije en Roemenië in 2007 was ik minder betrokken. Voor die landen geldt ook nog een speciale toezichtsprocedure. Helaas zie je dat dat proces nog steeds niet is afgerond, dus bepaalde zaken zijn daar kennelijk nog niet in orde. Achteraf kun je zeggen dat die toetreding blijkbaar niet onder optimale omstandigheden is gebeurd."

"Maar wat mij betreft was de uitbreiding in 2004 volledig gerechtvaardigd, technisch, economisch en juridisch. De vrees was destijds dat uitbreiding op puur politieke gronden plaats zou vinden, zoals bij Griekenland in 1981. Er was toen enorme druk om de Grieken binnen te halen, om het land na het kolonelsregime (1967-1974, red.) te stabiliseren en de democratie te verankeren."

"Men was bang dat de uitbreiding met Oost-Europa na de val van de Muur op dezelfde manier zou gebeuren en dat die landen niet genoeg voorbereid zouden zijn. Daarom zijn de onderhandelingen met die landen heel streng geweest. Ze hebben een zwaarder examen ondergaan dan wat we aan onze lidstaten kunnen en mogen opleggen."

"Mijn idee was toen om hetzelfde te doen als met de euro. We legden vooraf een datum vast, en tegen die tijd keken we welke landen mochten meedoen. Het stond niet van te voren vast of dat er nou drie, zes of negen zouden zijn. Bij de uitbreiding van 2004 hebben we dat ook gedaan. Dat systeem heeft heel goed gewerkt. Ik heb gezien dat zelfs landen waarvan men zou denken: 'die worden om historische redenen binnengehaald, want dat verdienen ze', het examen hebben moeten halen. Dat is ook echt gebeurd. Hongarije, waar nu zo veel klachten over zijn, was het best voorbereide land van allemaal."

Vooral de laatste jaren, onder voorzitter Juncker, is de Europese Commissie veel politieker geworden. Vindt u dat een goede ontwikkeling?

"Ja. Maar daarbij moet je het woord politiek goed begrijpen. Het betekent niet: een gepolitiseerde commissie. Het is niet zo dat sociaal-democratische en christen-democratische Eurocommissarissen consequent de liberalen wegstemmen of andersom. Maar het is wel politiek in de zin van: iets verder kijken dan je neus lang is. Junckers uitgangspunt is dat besluiten die een grote invloed hebben op het dagelijks leven van burgers op politiek niveau moeten worden genomen.

"Voorbeeld: de besluitvorming over onkruidverdelger glyfosaat. Iedereen gebruikt dat spul in z'n tuin. De leverancier vroeg om verlenging van de vergunning, en in het comité van lidstaten viel daarover geen beslissing. Formeel is het zo dat de commissie dan een besluit moet forceren. Maar Juncker zei, terecht: 'waarom moet ik een besluit nemen waarin een deel van de lidstaten zich toch niet zal kunnen vinden, waarna ze de schuld kunnen geven aan Brussel?' Dat is voor de meningsvorming over Brussel niet goed. Dus hebben we voorgesteld om in de toekomst besluiten zoals de glyfosaat-kwestie neer te leggen bij het politieke niveau, de ministerraad van de lidstaten. Andere gevoelige discussies gaan binnen de commissie naar het hoogste niveau van de commissarissen: ze worden weggehaald bij het ambtelijke niveau."

Ja, we zijn hoedster van de verdragen, maar je moet wel je gezonde verstand blijven gebruiken

Er is ook kritiek op die 'politisering' van de commissie. Bijvoorbeeld toen Frankrijk de begrotingsregels overtrad en toch niet werd gestraft, 'omdat het Frankrijk is', zoals Juncker zei. Toenmalig eurogroepvoorzitter Dijsselbloem was daar laaiend over.

"Wat onze voorzitter wil doen, is regels toepassen, maar niet blind. Je moet je ogen openhouden voor wat er in de samenleving gebeurt. Stel dat het in een land de verkeerde kant opgaat met de staatsschuld. Een jaar later moet je dat beoordelen, en in de tussentijd is de schuld weer afgenomen. Heeft het dan nog zin om zo'n land te bestraffen? Ja, we zijn hoedster van de verdragen, maar je moet wel je gezonde verstand blijven gebruiken. Het begrotingsbeleid is ook een speciaal geval, dat is niet altijd zwart-wit, er zitten uitzonderingen in die niet zo nauw zijn omschreven. Dus daar zitten altijd marges in."

Premier Rutte heeft weinig op met die politieke commissie, heeft hij vrijdag nog eens gezegd in zijn Europa-speech in Berlijn. Vorig jaar zei hij al dat Juncker niet de illusie moet hebben dat hij een politicus is: hij zette hem weg als 'hoogste ambtenaar' van Europa. Volgens Nederland moet de commissie gewoon een neutrale scheidsrechter zijn en de regels handhaven.

(afgemeten) "Naar onze beleving hebben wij nog nooit een besluit genomen dat in strijd is met de regels."

De vraag is meer of de commissie wel eens heeft nagelaten een besluit te nemen terwijl dat volgens de regels wel had gemoeten.

"Dat is voor historici om te beoordelen."

Een keer ging hier de telefoon op vrijdagavond om zeven uur: een onbekend nummer uit Duitsland. Ik kreeg toen gewoon een burger aan de lijn

Volgens veel EU-critici gaapt er een kloof tussen een instituut als het uwe en de burger. Hoe direct waren uw persoonlijke contacten met die burgers? Kreeg u veel e-mails?

"Ik ben gelukkig niet zo'n bekend persoon, dus ik krijg niet al te veel mails. Maar ik heb wel altijd geprobeerd om in mijn directe contacten met mensen duidelijk te maken wat we doen, aan de hand van concrete voorbeelden. En dan merk je altijd dat men dan een veel beter begrip krijgt van dat zogenaamd vage, afstandelijke Brussel, waar Frans wordt gesproken, over ingewikkelde dingen. Dat zijn ze ook, maar Europa is nu eenmaal moeilijk te begrijpen, vooral als je naar de geschiedenis kijkt."

"Een keer ging hier de telefoon op vrijdagavond om zeven uur: een onbekend nummer uit Duitsland. Mijn secretaresse was al weg dus ik nam de telefoon op. Ik kreeg toen gewoon een burger aan de lijn. Die had mijn nummer gevonden blijkbaar, dat staat tegenwoordig allemaal op internet. Die meneer vroeg mij iets over bepaalde wetgeving, ik kon hem wel ongeveer vertellen waar het over ging en heb hem later de bewuste wetgeving gemaild. Ik kreeg een aardig bedankje terug. Ik kan dat natuurlijk niet met 500 miljoen mensen zo doen, maar als je de kans krijgt, moet je dat doen."

U heeft de afgelopen jaren het voorrecht gehad om aan te mogen schuiven bij de toppen van de Europese Raad, het selecte gezelschap van regeringsleiders dat achter gesloten deuren vergadert. Wat kunt u vertellen over de sfeer daar?

"Ik heb daar twee dingen geobserveerd. Eén: frustratie, vooral in de tijd van de migratiecrisis. Er heerste een gevoel dat men daar geen greep op kreeg. Men dacht dat er afspraken waren, maar die werden niet uitgevoerd op een lager niveau."

"De andere observatie is dat er na de Brexit-uitslag een enorme wil tot eenheid is. Echt heel diep. Zo biedt elke crisis weer een kans."

Ik denk dat wij meer van banken wisten dan wie dan ook in Europa, want pas later is de Europese Centrale Bank toezichthouder geworden

Terugkijkend op dertig jaar: wat beschouwt u als uw grootste succes?

"Er is niks wat mijn succes is, ik heb met veel andere mensen mogen meewerken aan een aantal belangrijke stappen. Bij de euro ben ik heel nauw betrokken geweest. Zowel bij 'Maastricht' als bij de daadwerkelijke invoering, een superinteressant moment, want hoe voer je een nieuwe munt in?"

"De uitbreidingsstrategie opzetten was ook boeiend. Die uitbreiding blijft een enorme verworvenheid voor het continent, ondanks alles wat je daarover kunt zeggen. Ik heb me ook sterk met betere regelgeving beziggehouden. Als EU staan we zeer hoog op beoordelingslijsten van de Oeso en andere instellingen als het om goede regelgeving gaat, daar ben ik trots op."

"Bij mededinging heb ik - nogmaals, ik was de baas, mijn mensen deden het allemaal - hebben we de bankencrisis op een fantastische manier behandeld. Ik denk dat wij meer van banken wisten dan wie dan ook in Europa, want pas later is de Europese Centrale Bank toezichthouder geworden. Wij hebben met een klein clubje mensen de bankensector hervormd. Verder hebben we de internetgiganten aangepakt, net op het moment dat iedereen dacht: daar heeft niemand greep op."

Logische vervolgvraag: wat was uw grootste mislukking, of tegenvaller?

"Ik was in 2005 heel teleurgesteld over de negatieve resultaten bij de referenda in Frankrijk en Nederland over het constitutionele verdrag. Ik zag dat niet als een stem tegen dat verdrag, maar als een stem tegen Europa. Dat heeft me gesterkt in de overtuiging dat we allemaal, hier in Brussel maar ook in de lidstaten, duidelijker moeten maken wat nou de voordelen zijn van het Europese project. Het zijn vaak van die integratie-kwesties die ik als econoom heel goed kan begrijpen maar om dat aan een burger uit te leggen, is veel moeilijker."

"Dat moeten we beter doen. Het brexit-referendum was natuurlijk ook een grote teleurstelling. We hebben premier Cameron toen echt een goede deal gegeven, het maximale wat juridisch mogelijk was, met name op het gebied van migratie. En dat je dan zo wordt afgestraft..."

Dit is uw afscheidsinterview. Welke boodschap wilt u bij uw vertrek meegeven aan alle EU-burgers?

"Ik zou als boodschap willen meegeven dat men zich moet realiseren dat hier in Brussel geen gezichtsloze ambtenaren zitten, maar mensen die kei- en keihard werken om voor 500 miljoen burgers een zo goed mogelijke toekomst te creëren. Wij zijn er voor hen, niet andersom. Althans, zo heb ik al die tijd gewerkt."

Alexander Italianer

Alexander Italianer (Londen, 1956) wás al een van de machtigste ambtenaren in Brussel, als directeur-generaal mededinging, toen commissievoorzitter Juncker hem in 2015 vroeg om het laatst mogelijke stapje omhoog te doen: naar de functie van secretaris-generaal.

Italianer kon geen nee zeggen, maar verbond er wel een tijdslimiet aan. Ze spraken een termijn van 2,5 jaar af, tot 1 maart 2018. Om Italianers functioneren niet te belemmeren, hielden ze deze afspraak geheim: alleen Juncker en Italianers echtgenote waren op de hoogte. Zelfs zijn vier kinderen (twee dochters, twee zonen) wisten het niet.

 1980: Afgestudeerd in econometrie aan Rijksuniversiteit Groningen. In 1986 behaalt hij daar bovendien zijn doctorstitel economie.
 1980 - 1985: Assistent-onderzoeker aan de Katholieke Universiteit Leuven
 1985: Eerste (adviserende) functie bij Europese Commissie. Door de jaren heen werkte hij onder vijf commissievoorzitters, onder meer in de kabinetten van Jacques Santer en José Manuel Barroso, waar hij adjunct-kabinetschef was.
 2006 - 2010: adjunct-secretaris-generaal Europese Commissie, belast met betere regelgeving
 2010 - 2015: directeur-generaal van de gezaghebbende afdeling Mededinging. Leidde daar onder meer de eerste zaken tegen Apple en Google.
 2015 - 1 maart 2018: secretaris-generaal

Opvolger Martin Selmayr in opspraak

Toen voorzitter Jean-Claude Juncker op 21 februari met de verrassende mededeling kwam over het vertrek van Italianer, ging de aandacht niet uit naar de Nederlander, maar naar diens opvolger: de Duitser Martin Selmayr.

Die had als Junckers kabinetschef de afgelopen jaren al een reputatie gekregen van een nietsontziende 'dictator', de 'Raspoetin van Brussel', die nog meer aan de touwtjes zou trekken dan Juncker zelf. Volgens allerlei wilde verhalen -- waarin Italianer zich naar eigen zeggen overigens niet kan vinden -- schuift Selmayr collega's die het niet met hem eens zijn, genadeloos terzijde.

Critici vinden dat Selmayrs promotie naar Italianers topfunctie zeer schimmig is verlopen. Hij had eigenlijk gesolliciteerd op de functie van adjunct-secretaris-generaal. Maar naar verluidt werden alle Eurocommissarissen bijna twee weken geleden compleet verrast door Junckers plompverloren mededeling over Italianers vertrek en de bliksemsnelle benoeming van Selmayr.

Het Europees Parlement besloot vorige week een onderzoek in te stellen naar Selmayrs promotie.

Lees ook:

In Europa zijn de meeste crises voorbij. 2018 wordt voor de EU het jaar om groot onderhoud te plegen. Maar is daarvoor wel genoeg saamhorigheid?

De nieuwe strategie Europese Commissie spreekt klare taal: de deur staat wijd open voor zes westelijke Balkanlanden.

Deel dit artikel

De Brexit bewijst hoe moeilijk het is om van een omelet weer een ei te maken

We legden vooraf een datum vast, en tegen die tijd keken we welke landen mochten meedoen

Ja, we zijn hoedster van de verdragen, maar je moet wel je gezonde verstand blijven gebruiken

Een keer ging hier de telefoon op vrijdagavond om zeven uur: een onbekend nummer uit Duitsland. Ik kreeg toen gewoon een burger aan de lijn

Ik denk dat wij meer van banken wisten dan wie dan ook in Europa, want pas later is de Europese Centrale Bank toezichthouder geworden