Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Deze feitencheckers proberen de verkiezingen in Indonesië te behoeden voor nepnieuws

Democratie

Edwin Mooibroek

De Indonesische president Joko Widodo poseert tijdens de campagne met een vrouw en haar dochtertje. © AFP
Reportage

Indonesië gaat woensdag naar de stembus om te kiezen tussen zittend president Joko Widodo en uitdager Prabowo. In de campagne worden de kiezers overspoeld door nepnieuws. Gaat dat een bepalende rol spelen?

In een klein kantoor in het zuiden van Jakarta zitten vijf mensen dicht naast elkaar achter hun computers. “Ik ben bezig een bericht te checken van Metro TV. Dat meldt dat veel aanhangers van presidentskandidaat Prabowo Subianto vroegtijdig een verkiezingsbijeenkomst hebben verlaten op Sumatra omdat het te heet zou zijn”, vertelt oud-journalist Syarief Ramaputra. “Als je beelden van andere tv-stations bekijkt dan zie je dat het helemaal niet klopt. Metro TV heeft het verhaal inmiddels van internet verwijderd.”

Lees verder na de advertentie

Met nog een paar dagen voor de Indonesische presidentsverkiezingen op 17 april is een klein legertje aan mensen bezig om de verspreiding van nepnieuws tegen te gaan. Het ministerie van communicatie heeft een team dat feiten checkt. Maar ook de ngo MafIndo probeert de verspreiding van nepnieuws tegen te gaan. “Op onze website staat een ander adres. Niet iedereen is blij met wat we doen”, zegt Aribowo Sasmito, directeur van het feitencheck-team van MafIndo. “Nepnieuws polariseert de verkiezingsstrijd. Het verdeelt het land in twee groepen, pro- en anti-regering. Zo was er een verhaal dat er zeven containers klaarstonden met ingevulde stembiljetten, waardoor de huidige president Joko Widodo de verkiezingen zou winnen. Ook de politie en de kiesraad zijn erin gedoken. Maar de stembiljetten waren op dat moment nog helemaal niet gedrukt. De beste manier om nepnieuws te verspreiden is door mensen boos te maken, dan zijn ze eerder geneigd het te geloven.”

Onze cultuur is om te delen, dus de verspreiding gaat erg snel

Yose Rizal

De 32 jarige feitenchecker Dedy Helsyanto zit naar een foto te kijken van leraren van een middelbare school. Ze maken allemaal een L-teken met hun hand. “Dat is het symbool van Prabowo. Ik probeer nu uit te zoeken of de leraren echt Prabowo steunen of dat de foto al veel eerder is gemaakt en niets met de verkiezingen te maken heeft.”

150 miljoen mensen op internet

De verspreiding van nepnieuws gaat snel in Indonesië. “150 miljoen mensen hebben internet en bijna allemaal zitten ze op sociale media”, vertelt Yose Rizal, directeur van PoliticaWave. Zijn bedrijf houdt sociale media in de gaten voor bedrijven, maar nu ook voor de verkiezingen. “Onze cultuur is om te delen, dus de verspreiding gaat erg snel.”

Volgens hem groeit nepnieuws in Indonesië hard. “Het begon bij de vorige presidentsverkiezingen in 2014. Toen werd het bericht verspreid dat de huidige president Joko Widodo, Jokowi in de volksmond, eigenlijk christen zou zijn, of van Chinese afkomst.” In het land met de meeste moslims ter wereld ligt dat eerste gevoelig.

“Nu wordt hij er ook van beschuldigd een communist te zijn en de deur open te zetten voor China.” Oud-dictator Soeharto kwam eind jaren zestig aan de macht doordat hij claimde een staatsgreep van communisten te hebben verijdeld. Hij hield de angst voor communisme tijdens zijn 32-jarige regime altijd levend, en die erfenis leeft voort.

“Veel mensen geloven het ook”, zegt Rizal. “Uit onderzoek blijkt dat zo’n 70 procent van de Indonesiërs tevreden is over Jokowi. Je zou zeggen dat ze dan ook op hem gaan stemmen. Maar uit de peilingen blijkt dat rond 55 procent dat van plan is.

Vooral berichten over religie of communisme zijn erg effectief

Wahyu Dhyatmika

“Dat verschil is denk ik te verklaren doordat veel mensen echt geloven dat Jokowi van Chinese komaf of communist is. Gek genoeg zijn het vooral de hoger opgeleiden en de middenklasse die het geloven. Door het algoritme van sociale media komen ze steeds dezelfde berichten tegen, waardoor ze uiteindelijk denken dat het waar is.”

Een paar uur later

MafIndo probeert dat te bestrijden door de feiten te checken en op Facebook en andere kanalen te publiceren of een verhaal klopt of niet. Rizal van PoliticaWave denkt niet dat het helpt. “Nepnieuws is binnen een paar minuten door duizenden mensen gezien. Als je een paar uur later met het juiste verhaal komt, bereik je die mensen niet meer. De sociale mediaplatforms zelf moeten de verspreiding tegen gaan. Zij kennen hun technologie het beste.”

“Vooral berichten over religie of communisme zijn erg effectief”, zegt hoofdredacteur Wahyu Dhyatmika van Tempo Media dat onderdeel uitmaakt van de coalitie die nepnieuws probeert te bestrijden. Tempo heeft een Whatsapp-nummer opengesteld waar mensen verhalen naartoe kunnen sturen die ze niet vertrouwen. Vervolgens worden de feiten gecheckt.

“Nepnieuws gaat hoe dan ook de uitkomst van de verkiezingen beïnvloeden. In welke mate moet blijken uit de uitslag”, zegt Dhyatmika. “Het is heel gevaarlijk. Het ondermijnt het vertrouwen. Maar er is nog geen plan om het goed te bestrijden. De politie arresteert nu soms mensen die onwaarheden hebben verspreid. Maar je moet ook uitkijken dat dit uiteindelijk niet de vrijheid van meningsuiting beperkt. In Indonesië kan je die vrijheid nooit als vanzelfsprekend beschouwen.”

Lees ook: 

Ondermijnen Facebook en Twitter onze democratie?

Ooit was er groot optimisme over sociale media. Ze zouden zorgen voor kennisverspreiding, transparantie en democratie. Maar er lijkt iets heel erg mis te gaan.

Deel dit artikel

Onze cultuur is om te delen, dus de verspreiding gaat erg snel

Yose Rizal

Vooral berichten over religie of communisme zijn erg effectief

Wahyu Dhyatmika