Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Den Uyl zag revolte al van ver aankomen

Democratie

Hans Goslinga

Lodewijk Asscher tijdens de uitslag van de PvdA-lijsttrekkersverkiezing. © Robin Utrecht
COLUMN

Is het met de PvdA gedaan na de emancipatie van de werkende bevolking of ligt er nog een onvervulde opdracht die de partij kansen geeft op herstel?

Dat lijkt een brandend actuele vraag, nu de partij zo ver is weggezakt in de kiezersgunst, maar Joop den Uyl worstelde er zestig jaar geleden al mee. De partij was in die dagen met vijftig Kamerzetels nog sterk en bezig zich als staatsdragende kracht te bewijzen. Willem Drees bouwde als premier aan de verzorgingsstaat en Den Uyl noteerde dankbaar dat er door de stijgende welvaart 'een nieuwe wereld openging voor de massa, al was het maar op de bromfiets'.

Maar er was in zijn ogen meer nodig 'wilde de armste sterveling een leven kunnen leiden als de grootste'. Hij haalde niet voor niets deze woorden aan, in 1647 uitgesproken door een officier uit het leger van de republikein Cromwell. In het Europa van de koninkrijken was de uitspraak een van de eerste uitingen van een verlangen naar democratische verhoudingen.

Den Uyl meende dat bij de materiële voorspoed een fundamentele democratisering was geboden om te voorkomen dat de burger vervreemd zou raken van de wereld die hem omringde. De waarschuwing waarmee hij in 1957 zijn visie op de nieuwe opgave van zijn partij besloot, was vooruitziend: 'Alleen als we de burger de kans geven verantwoordelijkheid te dragen, zal hij niet revolteren'.

Die revolte lijkt in volle gang en treft misschien daarom de PvdA wel zo hard, omdat deze partij voortdurend heeft moeten zoeken naar een evenwicht tussen vrijheid en gelijkheid. Zette de partij met de vrije ontplooiing van de burger de vrijheid voorop dan kreeg ze het verwijt 'een VVD voor armelui' te zijn, zette de gelijkheid voorop dan waren ze 'communisten op kousenvoeten'.

Lees verder na de advertentie
Dan blijft de gelijkheid, doch de waardigheid is verloren.

Uit naam van 'het volk'

Den Uyl loste de spanning op doordachte wijze op. Hij meende dat de vrijheid pas inhoud krijgt, als zij de oneindige waarde van elke mens gestalte geeft. Je kon de gelijkwaardigheid niet afdwingen en met verlies van wezenlijke vrijheid tot uitdrukking brengen, schreef hij. 'Dan blijft de gelijkheid, doch de waardigheid is verloren'.

Voor zover de revolte zich politiek uit in de opkomst van de PVV is dat delicate evenwicht volledig weg. In het gedachtengoed van Wilders heeft zowel de vrijheid als de gelijkheid een absoluut karakter: je mag alles zeggen, en zelfs onafhankelijke rechters voor 'knettergek' verklaren, uit naam van 'het volk'. Zo'n opvatting van democratie verdient principiële bestrijding, maar relevanter, zeker voor de PvdA, is de vraag hoe het zo ver heeft kunnen komen. Heeft zij de opdracht van Den Uyl verzaakt?

Heeft zij de opdracht van Den Uyl verzaakt?

Ontevreden

In de tijd waarin hij die opdracht formuleerde, schreef aan de andere kant van de Noordzee de politieke denker Isaiah Berlin een lang essay over het lastige begrip vrijheid. Hierin constateerde hij dat de onvrijheid waarover mensen of groepen klagen, vrijwel altijd voortkomt uit het ontbreken van werkelijke erkenning. Misschien wel belangrijker dan vrijheid, veronderstelde Berlin, is de behoefte niet te worden genegeerd, paternalistisch of neerbuigend te worden behandeld of te worden bekeken als lid van een kleurloos allegaartje.

Ook hij leidde deze hunkering naar status en erkenning als iemand met verantwoordelijkheid en recht op een plek onder de zon terug naar de woorden in Cromwells legerkamp, later samengevat door een Amerikaanse gouverneur in de slogan 'Every man a king'. Het huidige politieke klimaat laat doorgeslagen vormen van deze gemoedsbeweging zien: een veelheid aan nieuwkomers, verpolitiekte woede, polarisatie en verlegenheid van traditionele partijen, die de band met hun oude kiezers zijn kwijtgeraakt.

Misschien wel belangrijker dan vrijheid is de behoefte niet te worden genegeerd.

Probleem en de oplossing

Moet de conclusie zijn dat de fundamentele democratisering die Den Uyl beoogde, met als kern de vrije ontplooiing van het individu tot volwaardig burger, is mislukt? Ik vrees dat het antwoord bevestigend moet zijn. Van verscheidene mensen op de werkvloer hoor ik dat zij de lol in hun werk verliezen door een doorgedraaide verantwoordingsplicht, die hen berooft van hun autonomie, beroepseer en zelfrespect, en die bovendien een papieren werkelijkheid creëert die zich steeds verder verwijdert van de sociale werkelijkheid. Niet het vertrouwen regeert, maar het wantrouwen.

Het probleem reikt dus verder dan de formele kaders van de democratie. Het heeft dan ook weinig zin de oplossingen in vormen van directe democratie te zoeken - dat is een halve eeuw lang vruchteloos geprobeerd. Niet een politieke revolte, aangedreven door tinnegieters en klaplopers, is nodig, maar een maatschappelijke revolutie die vertrouwen en verantwoordelijkheid delegeert naar de mensen op de werkvloer en zo bijdraagt aan een sterk burgerethos, dat een onmisbare voorwaarde is voor een vitale democratie.

In dat perspectief is de persoon van de lijstaanvoerder van de PvdA minder relevant. De kernvraag is: pakt hij de onvervulde opdracht van Den Uyl op?

Niet het vertrouwen regeert, maar het wantrouwen.

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Dan blijft de gelijkheid, doch de waardigheid is verloren.

Heeft zij de opdracht van Den Uyl verzaakt?

Misschien wel belangrijker dan vrijheid is de behoefte niet te worden genegeerd.

Niet het vertrouwen regeert, maar het wantrouwen.