Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De tragiek rond een zeer zeldzame eretitel binnen de Nederlandse staat

Democratie

Redactie

© Hollandse Hoogte / Peter Hilz
Plein 2

Twee zeldzame gebeurtenissen vielen afgelopen vrijdag samen in Den Haag. Niet alleen was daar het besluit van de ministerraad om D66-senator Thom de Graaf te benoemen tot nieuwe vicepresident van de Raad van State, ook koos het kabinet ervoor om liefst drie nieuwe ministers van staat te benoemen: oud-ministers Winnie Sorgdrager (70 jaar), Jaap de Hoop Scheffer (70) en Sybilla Dekker (76).

Om een idee te krijgen van hoe bijzonder zulke aanstellingen zijn: sinds de benoeming van Willem Scholten in 1980 kozen kabinetten maar drie keer een nieuwe vicepresident van de Raad van State. Ruud Lubbers, Nederlands langstzittende minister-president, heeft als premier nooit van doen gehad met die opvolging. Jan Peter Balkenende tijdens zijn vier kabinetten evenmin.

Lees verder na de advertentie

Al haast even schaars zijn de benoemingen voor het leven van ministers van staat, de staatsrechtelijke hulptroepen die de koning bij lastige kwesties kan raadplegen. Met de drie nieuwe namen komt het totaal aantal benoemingen in deze eeuw op tien. Twee van hen zijn inmiddels overleden: oud-ministers Pieter Kooijmans en Els Borst. De gemiddelde leeftijd in dit exclusieve gezelschap is nu 78 jaar.

Ook het uitblijven van de titel voor oud-premier Balkenende is voer voor speculatie

Mysterie

Wat de voordracht van ministers van staat bijzonder maakt, is dat de selectie ondoorgrondelijk is. Het is een functie zonder sollicitatieprocedure en imposante cv's geven niet per se de doorslag. Zo verleende koningin Beatrix aan oud-premiers Ruud Lubbers en Wim Kok de eretitel, maar kreeg evenknie Dries van Agt (nu 87 jaar) die nooit. Anderzijds mag Herman Tjeenk Willink zich wel tot het genootschap rekenen, terwijl hij nooit in een kabinet zat.

Ook het uitblijven van de titel voor oud-premier Balkenende is voer voor speculatie. Hamvraag: draagt het koningshuis hem zijn handelen rondom de uitvaart van prins Claus of het huwelijk van prins Friso met Mabel Wisse Smit nog na? Algemene Zaken meldt dat het ambt 'wordt toegekend aan politici of staatsleden die geen publieke functie meer vervullen'. Balkenende (62) kan dus ook gewoon te jong zijn of maatschappelijk nog te bedrijvig.

Premier Rutte voelt duidelijk niet voor meer openheid. Toen Van Agt in 2011 in een interview te kennen gaf 'teleurgesteld' te zijn dat de erebaan hem niet te beurt was gevallen, stelde D66 vragen. Rutte reageerde afgemeten: 'Er zijn geen criteria anders dan bijzondere verdiensten die vergelijkbaar zijn met de bijzondere verdiensten van degenen aan wie deze titel eerder is verleend.'

Titel kwijt

Zo zijn er meer tragische verhalen op te tekenen, bijvoorbeeld dat van Dirk de Geer (1870-1960). Als voorman van de CHU was hij meermaals minister en premier en vormde hij aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog het eerste kabinet met sociaal-democraten. Hij is de enige persoon sinds de invoering van de parlementaire democratie die zijn titel als minister van staat is kwijtgeraakt, op nu bezien dubieuze gronden.

Het beeld dat tijdens en na de oorlog aan De Geer bleef kleven was dat hij een defaitist was, iemand die de overwinning van de nazi's onvermijdelijk achtte. Koningin Wilhelmina, allerminst gecharmeerd van De Geer, zou hem om die houding in 1940 tot aftreden hebben gedwongen.

De Geer keerde terug naar bezet Nederland en werd hierom, en om een brochure waarin hij democratie met het nationaalsocialisme vervlocht, in 1947 veroordeeld. Het vonnis bepaalde ook dat hij zijn in 1933 ontvangen titel 'minister van staat' verloor - al was het niet aan de rechter om zich over die door de Kroon toebedeelde titel uit te spreken.

Recent promotie-onderzoek van Trouw-journalist Meindert van der Kaaij leert dat er van onafhankelijke rechtspraak geen sprake is geweest. Daarvoor waren politieke opponenten te nauw betrokken bij de rechtsgang. Van aan De Geer toegedichte NSB-sympathieën is ook niets gebleken, en het plan voor eenzijdige vrede met Hitler dat hem in de schoenen werd geschoven, bleek afkomstig van een andere minister.

Ontdaan van al zijn titels en onderscheidingen stierf De Geer als verstoteling in Soest in 1960, bijna 90 jaar oud.

Eerste ministers van staat, benoemd door Willem-Alexander:

1.Sybilla Dekker (VVD)
2.Winnie Sorgdrager (D66)
3.Jaap de Hoop Scheffer (CDA)

In Plein 2 worden de belangrijke en minder belangrijke bijzaken in politiek Den Haag beschreven door de parlementaire redactie van Trouw. Lees meer afleveringen op trouw.nl/plein2

Lees ook: Thom de Graaf (D66) is de nieuwe 'onderkoning' van Nederland

Jurist, ambtenaar, raadslid, Kamerlid, D66-leider, minister en vice-premier, burgemeester en senator. Weinig kandidaten hadden een klinkender cv voor de positie van ‘onderkoning’ dan Thom de Graaf.

Deel dit artikel

Ook het uitblijven van de titel voor oud-premier Balkenende is voer voor speculatie