Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De PvdA laat maar weer zien: de oude partijen zijn niet kapot te krijgen

Democratie

Hans Goslinga

© Trouw
column

De gepeilde uitslag van de Europese verkiezingen in ons land bevestigt mijn stelling dat de oude volkspartijen nog altijd krediet hebben onder de kiezers. Hoewel dikwijls dood verklaard en in dichterlijke zin zelfs al begraven, blijkt op onverwachte momenten hun veerkracht.

PvdA, VVD en CDA veroverden donderdag de helft van het aantal beschikbare zetels, mogelijk zelfs iets meer. Nog altijd minder dan enkele decennia geleden, maar voldoende om belangrijke dragers van de staat en het bestel te blijven. Nederland blijft daardoor, ook in onrustige tijden, een redelijk stabiel bestuurd land.

Lees verder na de advertentie

Bij deze verkiezingen verraste de PvdA onder aanvoering van Europees Commissaris Frans Timmermans de natie met het Lazarus-effect. Alle drie de partijen hebben in de afgelopen decennia dit wonder van de wederopstanding laten zien: het CDA onder Balkenende in 2002, de PvdA onder Bos in 2003, de VVD onder Rutte in 2010.

Populistische bewegingen missen de gelaagdheid die verbindend werkt en alleen al nodig is om het eigen huis op orde te houden

Uiteraard spelen er altijd conjuncturele omstandigheden mee, maar de overeenkomst lijkt mij dat in al deze gevallen man en program perfect samenvielen. Dat levert altijd een surplus aan overtuigingskracht op, waardoor het oude krediet gemakkelijk kan worden aangesproken.

Program moet in dit perspectief niet worden verstaan als een beleidsagenda, maar als het gedachtengoed in ruime, cultuur-historische zin. Als de partijen daar uit opportunisme zelf geen afstand van nemen, levert dat een beslissend verschil op met populisten, die het moeten hebben van het ogenblik. Deze bewegingen missen de gelaagdheid die verbindend werkt en alleen al nodig is om het eigen huis op orde te houden.

Kristallisatiepunt

Bij het duiden van de Europese verkiezingen past een zekere terughoudendheid, omdat slechts vier van de tien kiesgerechtigde Nederlanders hebben gestemd. Dat laat vooral zien dat het Europees Parlement bij lange na niet een herkenbaar kristallisatiepunt is van de hartstochten en belangen van de burgers in de lidstaten. Het is twijfelachtig of het dat ooit kan worden in een staatkundig bouwwerk dat maar half federaal is opgezet. 

Het zwaartepunt van de macht ligt bij de Europese Raad (van regeringsleiders), het zwaartepunt van de controle bij de nationale parlementen. Bij de lage opkomst zegt het wel iets over de overtuigingskracht van Timmermans dat hij erin is geslaagd de pro-Europese kiezers te mobiliseren.

Verdeel je het electoraat in progressief, behoudend en revolutionair, dan blijkt er niet zo veel in de verhoudingen veranderd. Toch zijn de verschuivingen in deze drie sferen politiek van betekenis. De PvdA is veruit de grootste geworden en heeft daarmee een harde oorvijg uitgedeeld aan de VVD en Forum. 

Deze partijen veronderstelden dat zij onderling zouden uitmaken wie het nieuwe haantje de voorste zou zijn. Een vergissing, die het effect heeft dat in het progressieve kamp bijna dwingend de gedachte is opgekomen bij de volgende Kamerverkiezingen de krachten te bundelen. Eendracht maakt macht, zoals de Nederlandse maagd de ministers in de Trêveszaal voorhoudt.

Dat de finale afweging van de kiezers anders uitpakte dan voorspeld, kan worden beschouwd als een zoete wraak op het pei­lin­gen­cir­cus

Timmermans bleek zich daarvan bewust. Hij wees er in zijn reactie op dat PvdA en GroenLinks politiek dichtbij elkaar staan. De partijen hoeven nog niet meteen te fuseren om samen de verkiezingen in te gaan. De fusiepartijen CDA en GroenLinks deden in 1977 en 1989 ook in eerste instantie mee met een gezamenlijke lijst.

Sleutel van het Torentje

In de Nederlandse verhoudingen betekent macht via de stembus dat je volgens de conventie in een kabinetsformatie het initiatief mag nemen. Je krijgt de sleutel van het Torentje in handen en moet die goed gebruiken. Balkenende en Rutte is dat vanaf 2002, soms onder veel geknars, steeds gelukt. Het blijft dus politiek van belang de grootste te worden, ook als dat in het gefragmenteerde krachtenveld niet meer betekent dan dat je de minst kleine bent.

Daaruit vloeit als vanzelf het tweede belang voort. Dat is dat je populistische partijen die het op de democratische rechtsstaat hebben voorzien, uit het machtscentrum weghoudt. Dat kan vooralsnog alleen via de stembus. In 2017 bleek dat politiek Den Haag niet aan de conventie wilde tornen, ook als de stelselvijandige PVV als grootste uit de stembus zou komen.

Op basis van de opiniepeilingen leek het er nu op dat het dubieuze Forum kans maakte de grootste te worden. Voor Rutte was dat reden Baudet uit te dagen voor een tv-debat. De publieke omroep bleek daartoe graag bereid, ondanks de ervaring dat peilingen geen voorspellende waarde hebben. Zij programmeerde het debat pal voor de verkiezingsdag en belaagde daarmee zonder gêne de soevereine ruimte van de kiezer in het stemhokje. 

Dat de finale afweging van de kiezers geheel anders uitpakte dan voorspeld, kan worden beschouwd als een zoete wraak op het peilingencircus.

Hans Goslinga schrijft elke week over de staat van onze politiek en onze democratie. Eerdere columns leest u op trouw.nl/hansgoslinga.

Lees ook:

Het Timmermanswonder maakt van PvdA onverwacht de grote winnaar

De PvdA heeft een onverwachte en forse comeback gemaakt bij de Europese verkiezingen. Onder aanvoering van lijsttrekker en Europees spitskandidaat Frans Timmermans haalde de partij volgens de exitpolls ruim 18 procent van de stemmen. Dat is goed voor vijf zetels. 

Deel dit artikel

Populistische bewegingen missen de gelaagdheid die verbindend werkt en alleen al nodig is om het eigen huis op orde te houden

Dat de finale afweging van de kiezers anders uitpakte dan voorspeld, kan worden beschouwd als een zoete wraak op het pei­lin­gen­cir­cus