Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Nederlandse overlegeconomie leidt geen zieltogend bestaan, ze is morsdood

Democratie

Lex Oomkes

© Maartje Geels
Column

Het is vooral wijsheid achteraf, maar gezien de randvoorwaarden was het onmogelijk dat er een akkoord zou worden gesloten over de hervorming van de pensioenen. Alsof dit tijdsgewricht nog ruimte laat voor afspraken tussen antagonisten.

De Nederlandse overlegeconomie leidt geen zieltogend bestaan, ze is morsdood. Centrale akkoorden worden al tijden niet meer gesloten, het laatste advies van de Sociaal-Economische Raad met werkelijke betekenis is al weer van jaren geleden.

Lees verder na de advertentie

Werkgevers en werknemers, destijds nog sociale partners geheten (taal als ideologische uiting), schreven samen met een aantal professoren tot in de jaren negentig van de vorige eeuw ten behoeve van de kabinetsformatie zeer invloedrijke adviezen voor het sociaal-economisch beleid voor de middellange termijn, zeg maar de komende kabinetsperiode. Daar wordt tegenwoordig niet eens meer aan gedacht. Nog voor een begin is gemaakt, is het al onbegonnen werk.

25 jaar geleden vroeg bijna niemand namens wie je sprak

In twintig jaar is het poldermodel van een voorbeeld voor vele landen tot een failliet speeltje van elites geworden. Niet omdat tegenstellingen opeens zoveel groter zijn of belangen uit de aard van de zaak plotseling onverzoenlijk. Het verkeert in een crisis waar vele instituten in de westerse samenleving van na de eeuwwisseling onder lijden: de legitimiteitscrisis.

FNV-voorzitter Wim Kok kon in het begin van de jaren tachtig met werkgeversvoorman Chris van Veen het beruchte Akkoord van Wassenaar sluiten, omdat de elites in werkgevers- en in werknemerskring nog krediet hadden of, zo u het negatiever geformuleerd wilt zien, redelijk autonoom hun eigen gang konden gaan. Natuurlijk, draagvlak was ook in die tijd al van levensbelang, maar draagvlak was er in de meeste gevallen al apriori.

Legitimiteitscrisis

Drie partijen nemen deel aan het polderoverleg en drie partijen hebben te maken met een en dezelfde legitimiteitscrisis. Essentieel voor de overlegeconomie is de impliciete premisse van deelnemende partijen dat het algemeen belang niet per definitie samenvalt met het eigen deelbelang. Dat kan elke deelnemer op een zeldzamer wordend moment nog steeds wel denken, ernaar handelen wordt steeds moeilijker als er permanent aan je stoelpoten gezaagd wordt.

Dat zagen gebeurt door de kiezer in het geval van de politiek en door de snel afnemende organisatiegraad onder werknemers en werkgevers. 25 jaar geleden, in de hoogtijdagen van de poldereconomie, werd de vraag namens wie of wat iemand nu eigenlijk sprak zelden gesteld, tegenwoordig is het de eerste vraag.

Met een dergelijke crisis is het niet gemakkelijk belangen op de langere termijn te blijven zien. Dan is het belang op korte termijn allesbepalend. Houdbaarheid van een pensioenstelsel wordt dan minder belangrijk dan die paar nog resterende leden die geld willen zien en wel nu!

Zelfvertrouwen

De consensusdemocratie, waar veel beleid in Nederland op gebouwd is, komt hierdoor meer en meer onder druk te staan. Deze democratie vaart wel bij de uitruil van belangen, niet bij het nastreven van het eigen gelijk tot voorbij het gaatje. Daarvoor is echter in de allereerste plaats zelfvertrouwen nodig en een zekere mate van automatisch krediet voor (onderhandelende) elites. Beide zijn ook nog van elkaar afhankelijk: zelfvertrouwen groeit bij meer krediet en krediet is groter voor elites met zelfvertrouwen.

Het is de vraag in hoeverre dit een tijdelijk fenomeen is. Of dat de samenleving echt fundamenteel aan het veranderen is. Wat in ieder geval niet helpt is elites die toekijken hoe het kind met het badwater wegspoelt.

Lex Oomkes is senior politiek redacteur bij Trouw, en schrijft wekelijks een column.

Lees ook:

FNV-leden willen ‘harde acties’ voor beter pensioenakkoord

Zo’n duizend FNV-leden kwamen zaterdagmiddag bijeen om te praten over het geklapte pensioenakkoord. De actiebereidheid is groot.

Pensioen is een recht, maar moet het daarom ook een plicht zijn?

Rond je 66ste verlies je je baan, zo schrijft de CAO voor. Maar waarom eigenlijk, vraagt Marianne van der Pol, beleidsadviseur bij de FNV, zich af.

Deel dit artikel

25 jaar geleden vroeg bijna niemand namens wie je sprak