Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De halfslachtigheid over de Europese Unie nekt het midden

Democratie

Hans Goslinga

© Werry Crone
Column

Zelfs met zijn Engelse bolhoed op reikte premier Piet de Jong nog niet tot de schouders van minister van buitenlandse zaken Luns

Maar toen zij na een Europese topconferentie in Parijs terugkeerden op vliegveld Ypenburg en een grondstewardess de heren cake aanbood, zei De Jong: ‘Na jou, Joseph, jij moet er nog van groeien’. Terwijl Luns zijn mond volpropte, stapte De Jong naar de tv-verslaggever, die hij vanuit een ooghoek al had zien staan, en deed verslag van de top. Luns kon met volle mond geen woord uitbrengen.

Lees verder na de advertentie
Wopke Hoekstra heeft van de overstap van Buma naar het bur­ge­mees­ter­schap van Leeuwarden gebruik gemaakt door op de Humboldt universiteit in Berlijn een stevige Europese koers in de geest van Van Gennip uit te zetten

Nu zou een commentaar van de premier de normaalste zaak van de wereld zijn, maar eind jaren zestig was de premier nog vooral voorzitter van de ministerraad en viel de Europese samenwerking onder de buitenlandse politiek, waar Luns over ging. Met zijn goedaardige pesterijtje doorbrak De Jong dit primaat, niet wetend dat hij al iets van de toekomstige ontwikkeling liet zien. Het vliegveld Ypenburg is nu een woonwijk van Den Haag, de premier is regeringsleider geworden en Europa behoort tot zijn normale werkterrein.

Europees bewustzijn

Daarom is het welbeschouwd ­onzin te spreken over een mogelijk vertrek van Rutte náár Europa. Hij opereert al voluit, formeel en langs ­informele lijnen, in het politiek-­bestuurlijke web van de Unie. In de tijd van Piet de Jong was een Europese top een zeldzaamheid, nu komt de Europese Raad (van regeringsleiders) minimaal vier, maar vanwege opeenvolgende crises meestal meer keer per jaar bijeen. Deze verwevenheid strekt zich uit tot alle beleidsterreinen; ook de afzonderlijke ministers, vooral die van financiën en buitenlandse zaken, zijn in Brussel kind aan huis.

Hoewel het er vaak niet op lijkt, heeft het Europese bewustzijn onder de Nederlanders naar mijn indruk met deze ontwikkeling behoorlijk gelijke tred gehouden. De Jong en Luns gingen vijftig jaar terug naar het buitenland en werden na terugkeer op het vliegveld opgewacht door verslaggevers om heet van de naald verslag te doen. Griekenland, Spanje en Portugal lagen, geregeerd door obscure dictators, nog met de rug naar Europa, ­althans naar het dynamisch centrum op het continent rond de as Frankrijk-Duitsland. Aan het verdwijnen van het IJzeren Gordijn dacht nog niemand. Nu is er tenminste het besef dat we met de burgers van de Europese lidstaten in een en dezelfde politieke en sociale ruimte verkeren.

Dat proces is niet met louter warme gevoelens gepaard gegaan. Waarschijnlijk is het Europees bewustzijn onder een deel van de bevolking negatief geladen. Maar het is er wel en heeft de ironische paradox opgeleverd dat ook de tegenstanders zich Europees organiseren. Dit gebeurt op de kaart van beduchtheid voor verlies van het eigene en, in spiegelbeeld, weerstand tegen het onbekende. Dat is een sterk sentiment, waaruit veel van de politieke dynamiek in onze ­dagen valt te verklaren, waaronder de halfslachtige houding van politici in het midden tegenover de EU.

Terreinverlies van het CDA

In ons land heb je de verdeeldheid misschien wel het scherpst, en met de meest dramatische gevolgen, teruggezien in het terreinverlies van het CDA, de middenpartij bij uitstek. De katholieke partij-ideoloog Jos van Gennip waarschuwde in de jaren ­negentig niet aan het sentiment van mentale verschansing toe te geven, maar een offensief antwoord te zoeken, uitgaande van de drijfveer achter de Europese eenwording: juist het ­behoud van het eigene, zeggenschap en vrijheid. Daartegenover stond de stroming van Verhagen en later Buma, geneigd met de ‘boze burger’ achter de dijken weg te kruipen.

Wopke Hoekstra heeft van het verwachte leiderschapsvacuüm dat de overstap van Buma naar het burgemeesterschap van Leeuwarden trekt, gebruik gemaakt door op de Humboldt universiteit in Berlijn een stevige Europese koers in de geest van Van Gennip uit te zetten. Dat getuigt van politiek fingerspitzengefühl. Mocht de minister van financiën de nieuwe CDA-aanvoerder worden, dan kan hij profiteren van de bestuurlijke rust die de christen-democratische ministersploeg uitstraalt. Dit gunstige deel van de erfenis van Buma kan een dikke plus worden te midden van de partijpolitieke turbulentie en populistische woede, die nu de VVD van haar stuk dreigt te brengen.

De betekenis van de Berlijnse rede van Hoekstra is vooral dat hij de EU verbindt met het gegroeide Europese bewustzijn, dat grotendeels positief is geladen en zich voor velen voordoet als een alledaagse werkelijkheid. Aan die politieke verbinding heeft het tot nu toe sterk ontbroken, vooral door de ontkenning van de verwevenheid. Daardoor is een tegenstelling blijven bestaan tussen Den Haag en ‘Brussel’, die aan tegenstanders de politieke ruimte heeft geboden de EU als ‘superstaat’ of ‘bureaucratisch monster’ af te schilderen. Staan voor je zaak, daar komt het in deze tijd op aan.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Deel dit artikel

Wopke Hoekstra heeft van de overstap van Buma naar het bur­ge­mees­ter­schap van Leeuwarden gebruik gemaakt door op de Humboldt universiteit in Berlijn een stevige Europese koers in de geest van Van Gennip uit te zetten