Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De erfenis van Thorbecke: beperking van macht

Democratie

Hans Goslinga

© Trouw
Column

Over geen kwestie is de laatste halve eeuw zoveel en zo vruchteloos gepraat als over vernieuwing van ons stelsel van parlementaire democratie. Maar nog altijd is niet de conclusie getrokken: het is mooi geweest, we doen het ermee. Integendeel, nu weer is er een staatscommissie doende het stelsel tegen het licht te houden.

Misschien levert het meer resultaat op als we nu eens niet het stelsel, maar de kijk op dat stelsel vernieuwen. Wordt het wel op waarde geschat? Een goede aanleiding lijkt me de verschijning deze week van de biografie van de historicus Remig Aerts over de voornaamste architect van dat stelsel, Johan Rudolf Thorbecke. Terug naar de bron, dat kan nooit kwaad.

Lees verder na de advertentie
Misschien moeten we niet het democratische stelsel veranderen, maar de kijk erop

De liberaal Thorbecke wordt beschouwd als de grondlegger van onze parlementaire democratie. Maar klopt dat helemaal? In zijn Narede uit 1869, zijn politieke testament, komt het woord 'democratie' slechts één keer voor en dan nog in relatie met het Amerikaanse stelsel. Niet voor niets, want Thorbecke stond uiterst sceptisch tegenover de democratie als staatsvorm.

Aerts noteerde uit diens aantekeningen: 'Waarin bestaat de democratie? Dat allen door allen geregeerd worden? Een niet georganiseerde massa, waarin de wil van de een evenveel waard is als die van de ander?' De conclusie die Thorbecke hieruit trok, blijft van betekenis: 'Men keerde dan terug tot een staat voor de Staat'. Hij zag de democratie als een terugval in beschaving, een primitief stadium zelfs, terwijl hij met zijn stelsel beoogde 'ons volk tot een hoger trap van ontwikkeling' te brengen.

Overheersen

In het stelsel, dat zijn uitwerking kreeg in de Grondwet van 1848, gaat het dan ook niet om het verplaatsen van de macht van de koning naar het parlement of het volk, maar om een nieuwe verdeling van de macht. Thorbecke zag regering en volksvertegenwoordiging als leden van hetzelfde lichaam, zelfstandig maar in dienst van het geheel. De ene macht mocht de andere niet overheersen.

Daarmee sloot hij aan bij de visie van de Franse denker en politicus Guizot, die het als de voornaamste taak van de politiek beschouwde de macht te beperken. Het volk mocht, anders dan in de tijd van de absolute vorsten, de bron van het bevoegde gezag zijn, dat kon je niet letterlijk verstaan als volksheerschappij. Dan kwam je immers van de regen in de drup. In de ideale staatsvorm van Guizot mocht niemand het laatste woord hebben, ook het volk niet.

Volgens Aerts wekte democratie toentertijd dezelfde suggestie die populisme nu oproept: een als 'volkswil' gepresenteerde meerderheidsdictatuur in combinatie met een burgerschap dat het eigenbelang vooropstelt. Thorbecke gruwde van het perspectief van de staat als verzameling louter individuele rechten en belangen. Dat leidde tot chaos, met ondergang van de rede, het recht en de waarheid en, voeg ik er met de geschiedenis nadien aan toe, de roep om een 'sterke man'.

Ontsporing 

De Romeinse denker en politicus Cicero waarschuwde al in de eerste eeuw voor Chr. voor deze gang der dingen. Om die reden was hij voor een mix van monarchie, aristocratie en democratie. Daarmee verkleinde je het risico van ontsporing dat elk van deze staatsvormen afzonderlijk meedroeg. De monarchie kon ontaarden in tirannie, een regering van aristocraten in een corrupte oligarchie en een democratie in anarchie, gevolgd door een dictator om de chaos te bedwingen, waarmee de cirkel rond was.

In het tv-programma 'Buitenhof' vroeg Paul Witteman zondag aan Aerts wie Thorbecke zou kiezen als vicepresident van de Raad van State, Dijsselbloem of De Graaf? Een aardige poging om de staatsman uit het midden van de negentiende eeuw in onze waan van de dag te betrekken. Interessanter was geweest de vraag hoe Thorbecke had geoordeeld over het gedweep van de hedendaagse populisten met de volkswil als het summum van democratie. Hij was overduidelijk over die verleiding. Als alleen telt wat het volk of de meerderheid wil, schreef hij, 'dan vervalt de vraag naar wat recht, waar, goed en uitvoerbaar is'. Ik moet hierbij ook denken aan de brexit en de meerderheidsdemocratieën in Turkije, Hongarije en Polen.

Het is niet zo dat Thorbecke het volk niet zag staan. Hij was voor een sterk burgerschap, maar gaf aan de ontwikkeling van de constitutionele monarchie, toen nog iets nieuws, prioriteit. Die ontwikkeling ging ook niet zonder slag of stoot, maar onder dat stelsel, was zijn overtuiging, kon Nederland 'het vrijste volk ter wereld wezen'.

Democratie en vrijheid gaan niet als vanzelf samen, zoals Thorbecke onderkende en de geschiedenis later heeft aangetoond. Waar het in de kern om draait, is het beperken van macht. Dat mag je misschien wel als de ziel van onze democratische rechtsstaat zien, niet voor niets het 'Huis van Thorbecke' genoemd.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Eerdere afleveringen vindt u in dit dossier.

Lees ook: 'Politiek handjeklap past de eeuwenoude Raad van State niet'

Het rommelt rond de Raad van State. De opvolging van vice-president Piet Hein Donner zorgt voor politieke reuring, nu de namen van de twee potentiële kandidaten Jeroen Dijsselbloem en Thom de Graaf op straat liggen.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Misschien moeten we niet het democratische stelsel veranderen, maar de kijk erop