Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De eerste vrouwelijke commissaris van de koningin Tineke Schilthuis was wars van spektakel

Democratie

Paul van der Steen

Tineke Schilthuis, vanaf 1974 commissaris van de koningin in Drenthe. © Hollandse Hoogte / beeldbewerking Liselore Kamping
Portret

Honderd jaar geleden kwam de eerste vrouw in de Tweede Kamer. Trouw portretteert in een serie de vrouwen die haar volgden in andere politieke en bestuurlijke ambten. Vandaag de eerste vrouwelijke commissaris van de koningin: Tineke Schilthuis.

Onmiddellijk weg. Dat was de eerste reactie van de Drentse commissaris van de koningin Tineke Schilthuis toen ze op maandagmorgen 13 maart 1978 tijdens een gesprek met een Rijkswaterstaat-ingenieur werd gebeld door haar secretaresse. Mannen waren het pand binnengedrongen, meldde die. Er klonken schoten. Het leek een overval.

Lees verder na de advertentie

Sommige schuiframen van het provinciehuis in Assen waren uit veiligheidsoverwegingen definitief gesloten. Schilthuis kon het hare openen met een druk op de knop. Met haar gast klom ze op de richel die onder haar kamer langs liep. Verderop stonden daar ambtenaren. Die wenkten. "Kom maar, mevrouw. We zullen uw polsen vasthouden." Voorzichtig schuifelde ze naar hen toe. Andere ambtenaren, die nog van niets wisten, zagen plotseling hun commissaris van de koningin langs de buitenkant van hun raam gaan.

Als je koffie staat uit te schenken, word je uitgeschakeld van de discussie

Tineke Schilthuis

Het lukte haar en de anderen om bijna heelhuids beneden te komen. Meer dan wat schaafwonden hielden ze er niet aan over. Eenmaal in veiligheid, buiten bereik van de wapens van de gijzelnemers, was er even een moment van vervreemding. Schilthuis: "We stonden op het grasveld en kregen met zijn allen het gevoel dat we niet goed wijs waren, dat we een toneelstuk opvoerden."

De commissaris van de koningin herpakte zich. Ze belde zelf de politie, ging daarna naar huis om spullen bij elkaar te pakken en reed naar het beleidscentrum dat de komende tijd de regie zou voeren. Het was na treinkapingen in Wijster en bij De Punt (opgeteld elf doden) en een schoolgijzeling in Bovensmilde (geen slachtoffers) in voorgaande jaren bijna routine geworden. De gijzeling van het provinciehuis zou uiteindelijk 27 uur duren. Er vielen twee doden. Een ambtenaar werd aan het begin van de gijzeling geëxecuteerd. Een gedeputeerde Jakop Trip (CDA) raakte later gewond tijdens de bestorming en overleed enkele weken later.

Kan dat wel, een vrouw?

Het kabinet-Den Uyl, het meest progressieve ooit, maar met slechts één vrouw (Irene Vorrink) in de gelederen, durfde het vier jaar eerder aan om een vrouw als commissaris van de koningin te benoemen. Een van de adviseurs op het ministerie van binnenlandse zaken vroeg nog: "Kan dat wel? Stel dat er openbareordeproblemen komen?" Wilhelm de Gaay Fortmann (ARP), bewindsman op dat departement, stelde de vergadering gerust: "Ach, in Drenthe gebeurt niet zoveel." 

Tineke Schilthuis was het tweede kind uit een gezin met vier dochters en één zoon. Haar ouders hadden een gereformeerde achtergrond, maar waren vrijzinnig liberaal. "Titi heeft twintig driftbuien per dag", scheef moeder in haar dagboek over haar dochter. Dat had ze van haar vader, ingenieur bij de Zuiderzeewerken.

Verder was Tineke erg serieus en studieus. Daar won een meisje ook destijds niet de populariteitsprijs mee. Haar lengte schiep eveneens afstand. Schilthuis werd uiteindelijk 1,80 meter. Ze keek op veel jongens neer.

Na haar middelbare school ging ze rechten studeren in Groningen. Na een eerste baan op het gemeentehuis van Leiden werd ze in 1952 secretaris van de adviserende Raad van de Waterstaat, de Staatscommissie voor de Waterschapswetgeving en de Commissie voor de Waterhuishouding. In 1956 vroeg de PvdA, waarvan ze kort na de oprichting lid was geworden, haar voor de kandidatenlijst voor de Tweede Kamerverkiezingen.

Ze werd gekozen en vertegenwoordigde duidelijk een nieuwe generatie vrouwen. Tijdens fractievergaderingen viel het Schilthuis op dat de oudere vrouwelijke Kamerleden altijd zorgden dat iedereen wat te drinken kreeg. Zij vond dat niet vanzelfsprekend. "Als je koffie staat uit te schenken, word je uitgeschakeld van de discussie." Na wat mopperen werd ten slotte het personeel van de koffiekamer uitgebreid.

Stopcontacten

Anders dan veel andere vrouwelijke Kamerleden in die tijd kreeg Schilthuis niet de stereotiepe onderwerpen in haar portefeuille. Ze werd woordvoerder van de PvdA-fractie op het terrein van justitie en verkeer en waterstaat. Ze voerde ook weleens het woord over Landbouw.

In de fractie kreeg Schilthuis een relatie met de twintig jaar oudere PvdA-volkshuisvestingsspecialist Jan Bommer. Ze gingen samenwonen terwijl hij nog in scheiding lag, voor die tijd behoorlijk ongehoord. Om de partij verder niet te schaden, vertrokken beiden in 1967 uit de Kamer. Bommer wilde een boek schrijven, Schilthuis wilde promoveren. Het liep anders. Bommer kreeg kanker en Schilthuis verzorgde hem tot zijn dood begin 1969.

Drie maanden later werd het oud-Kamerlid secretaris van de landelijke PvdA. "Je verdriet gaat niet weg, maar overdag intensief bezig zijn, helpt wel." Ze had meer dan genoeg te doen. De administratie bleek een puinhoop. De partij werd verscheurd door het debat tussen NieuwLinksers en meer behoudende leden. Schilthuis was een vrouw van het midden. Ze had best sympathie voor de vernieuwingsbewegingen, maar vond dat de verbeelding aan de macht ook enige realiteitszin nodig had. "Je kunt wel een droomkasteel bouwen, maar je moet nou eenmaal bij de realisering weten waar je de stopcontacten moet plaatsen."

In het schaduwkabinet-Den Uyl, gevormd door PvdA, D66 en PPR aan de vooravond van de verkiezingen van 1971, kreeg Schilthuis de haar op het lijf geschreven post van staatssecretaris van verkeer en waterstaat. Toen twee jaar later een echt kabinet-Den Uyl aantrad, viel ze buiten de boot.

In 1974 was ze met partijgenoot Anne Vermeer, gedeputeerde in Gelderland en daarnaast Eerste Kamerlid, kandidaat voor de post van commissaris van de koningin in Drenthe. Het Nieuwsblad van het Noorden had een duidelijke voorkeur: liever de deskundige vrouw dan een man die door zijn partij moest worden beloond voor jaren trouwe dienst. Bovendien: "Het is niet onbekend dat de koningin graag eens vrouw op de hoogste provinciale post zou willen zien."

Vergelijkingsmateriaal

Schilthuis wilde geen excuus-Truus zijn. "Voor velen uwer is het iets ongewoons dat ik een vrouw ben", zei ze na haar aanstelling. "Op zichzelf is dat niets ongewoons; ik deel die eigenschap met iets meer dan de helft van alle bewoners van deze aarde." Ze vroeg niet op haar sekse, maar op haar daden te worden beoordeeld. Hoe de Drenten dat nu vonden, een vrouw als commissaris van de koningin. Schilthuis had geen antwoord: "Hoe stelt u zich dat dan voor? Ik heb geen vergelijkingsmateriaal, ik ben toch nooit man geweest?"

Wars van spektakel wilde Schilthuis rustig vooruitgang boeken voor Drenthe. Dat kalme karakter hielp als er snel veel geregeld moest worden. De sneeuwwinter van 1979 was zo'n moment. Ook tijdens deMolukse gijzelingsacties bleef ze kalm. Zelfs toen haar eigen mensen vastzaten en ze zelf politiebewaking had, regeerde de ratio. Schilthuis zelf vond dat vanzelfsprekend: zoveel te doen, 'voor angst en spanning is er eigenlijk geen tijd'.

Schilthuis was 'geen vrouw die de show stal, zoals sommige van haar collega's nogal eens willen doen'

Het Nieuwsblad van het Noorden

Als voorzitter van de Bestuurscommissie Noorden des Lands, de lobby voor de drie noordelijkste provincies, maakte Schilthuis minder indruk. Een aardige vrouw maar 'veel te goed voor deze wereld', luidde een karakterisering. De veel extravertere Groningse commissaris van de koningin Henk Vonhoff (VVD) liet zich in gesprekken met Den Haag meer gelden. Daarbij kan geholpen hebben dat hij vanaf 1977 wel een regeringspartij vertegenwoordigde en Schilthuis niet.

In 1982 vertrok Schilthuis naar Den Haag, voor haar laatste echte baan. De jurist werd lid van de Raad van State. "Het is een heel moeilijke keus geweest. Maar de aard van het werk, de typische juridische rechtspraak, heeft me aangetrokken." Het Nieuwsblad van het Noorden wijdde een hoofdredactioneel commentaar aan haar vertrek. Misschien was Schilthuis nooit echt Drent onder de Drenten geworden. Maar wat was eigenlijk een echte Drent? "Turf, jenever en achterdocht?" Daar stond tegenover: "Haar karakter en bekwaamheden kwamen in Drenthe goed uit de verf." Schilthuis was 'geen vrouw die de show stal, zoals sommige van haar collega's nogal eens willen doen'. Het was veel meer het slaan van bruggen tussen wensdroom en realiteit en daar keihard aan werken. "Het Drentse politieke wereldje zal nog weleens met weemoed aan haar terugdenken."

Nederland telt op dit moment één vrouwelijke commissaris van de koning: Jetta Klijnsma (PvdA), opnieuw in Drenthe. De helft van de Nederlandse provincies had ook in de 45 jaar na Schilthuis' aantreden nooit een vrouw aan het roer. Bij een van de anderen, Gelderland, ging het slechts om een tijdelijke waarnemer.

Jetta Kleinsma © ANP

Best nog een onsje meer

Jetta Klijnsma (61), commissaris van de koning in Drenthe sinds 2017.

"We hebben hier onlangs nog stilgestaan bij de gijzeling van het Provinciehuis. Toen kwam nog aan de orde hoe dapper mijn illustere voorganger zich destijds heeft opgesteld.

Het gaat inmiddels beter met het aantal vrouwen in het openbaar bestuur, maar het kan nog best een onsje meer. Zeker bij de commissarissen van de koning. Bij mijn voordracht door de Staten belde Ank Bijleveld, die toen in Overijssel zat, me nog. Ze zei: 'Fijn, dan zijn we weer met z'n tweeën.' Kort daarna werd ze minister van defensie en haar opvolger is een man. Volgend jaar krijgen Noord-Holland, Utrecht en Gelderland een nieuwe commissaris van de koning. Dan moet er maar eens goed gekeken worden welke fantastische vrouwen er allemaal beschikbaar zijn.

Het mooie hier in Drenthe was dat ze de profielschets vorig jaar in de zij-vorm opstelden. Niet omdat ze per se een man wilden, maar omdat vrijwel standaard voor de hij-vorm wordt gekozen.

Als commissaris van de koning probeer ik mijn best te doen bij burgemeestersbenoemingen: door vrouwen aan te sporen om te schrijven en door de raden een lijst met kandidaten voor te leggen met een evenwichtige verdeling van mannen en vrouwen.

Vanuit de Drentse Staten is het initiatief 'Vrouwen kiezen' gekomen. Daar ben ik ambassadeur van. We proberen zoveel mogelijk vrouwen enthousiast te krijgen voor het mooie vak van volksvertegenwoordiger."

Benieuwd naar andere vrouwelijke pioniers in de politiek?
Lees ook:

De eerste vrouw in de Tweede Kamer kreeg veel onderbroekenlol te verduren

Nadat Suze Groeneweg (SDAP) in de Tweede Kamer een speciale kamer kreeg toegewezen waar ze haar toilet kon maken, heette het gangetje ernaartoe het Groenewegje. Grappig, als het niet een verwijzing naar de Haagse hoerenbuurt was geweest.

De eerste vrouwelijke senator Carry Pothuis-Smit was een indringer in een bedaagde herenclub

Een katholieke krant vond het onbestaanbaar. Een vrouw in de Eerste Kamer! Het dagblad noemde de 48-jarige Carry Pothuis-Smit een roode kakelkip. 'Wat beteekent ook studie en levenswijsheid in onze tijd? Wie het hardst en luidruchtigst kakelt, heeft het meeste gehoor.'

De eerste vrouwelijke wethouders mochten besturen, maar geen paspoort aanvragen

Een vrouw in het ambt was wel wennen. De gemeentesecretaris maakte in zijn notulen nadrukkelijk onderscheid: in het geval van de man schreef hij wethouder Herwarts, in het geval van de vrouw mevr. Ruypers, zonder haar functie te noemen.

De eerste vrouwelijke burgemeester zag haar gemeente als een groot gezin

Truus Smulders-Beliën, burgemeester van Oost-, West- en Middelbeers, werd geframed als Brabants moeke. En vooruit, misschien was ze dat ook wel een beetje. 'Als het met de vrijerij van iemand niet wil lukken, helpt ze ook. Reken maar!'

Marga Klompé: de eerste vrouwelijke minister, aan wie de mannelijke politicus gewend raakte

Als vrouwen in haar dagen meer dan 100 procent moesten geven om in aanmerking te komen voor hoge posten, dan voldeed Klompé moeiteloos aan de functie-eisen. Ze beheerste de dossiers en het politieke spel, wat betreft ijver en betrokkenheid was ze misschien wel ieders meerdere.

Deel dit artikel

Als je koffie staat uit te schenken, word je uitgeschakeld van de discussie

Tineke Schilthuis

Schilthuis was 'geen vrouw die de show stal, zoals sommige van haar collega's nogal eens willen doen'

Het Nieuwsblad van het Noorden