Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De doctrine van Donner schaadde vooral het CDA

Democratie

Hans Goslinga

© Trouw
Column

Het land moet geregeerd worden. Maar ook met nieuwkomers in de politiek die een lange neus trekken naar de rechtsstaat?

John Adams, een van de stichters van de Amerikaanse republiek en de eerste ambassadeur van de VS in Nederland, had weinig op met ons staatsbestel. Het was niet alleen waanzinnig ingewikkeld, maar leek met opzet zo bedacht om daadkracht tegen te gaan, schreef hij eind achttiende eeuw in zijn dagboek. ‘Een republiek zonder handelingsbevoegdheid’, Adams kon er niet bij.

Lees verder na de advertentie
Ons saaie en on­door­gron­de­lij­ke bestel werkt, terwijl het Amerikaanse al een decennium in een staat van verlamming verkeert

Intussen werkt ons saaie en voor buitenstaanders ondoorgrondelijke bestel nog wel en verkeert het Amerikaanse, ondanks zijn sexappeal, al meer dan een decennium in een staat van verlamming. Ik schrijf dat niet uit chauvinisme. In beide landen zijn de instituties en de politieke cultuur een afspiegeling van de omstandigheden, de schaal en de geschiedenis.

De auteur Philip Roth schreef in 2002 dat het Amerikaanse leven is bepaald door de kracht van ‘meedogenloze, destabiliserende veranderingen’ vanaf het begin van de natie. Hij beschouwde die turbulentie nog altijd als de kern van het nationale verhaal: ‘Verandering op Amerikaanse schaal en met Amerikaanse snelheid: radicale tijdelijkheid als duurzame traditie’. In dat perspectief is het wellicht beter te begrijpen dat een fijnbesnaarde, naar harmonie zoekende president na acht jaar is afgewisseld door een grofstoffelijke ruziemaker.

Ons bestel van compromis en overleg kenmerkt zich door continuïteit en gelijkmatigheid. Zelfs de als drammerig bekendstaande sociaal-democraat Jan Pronk zei in 2003 tegen deze krant: “We blijven hier altijd praten. We leggen nooit dwingend besluiten op. Nederland zit altijd op de pont.” Een bevestiging van wat Adams al twee eeuwen eerder waarnam. Polarisatie loopt op deze cultuur snel stuk, zoals de PvdA in 1977 en 1982 heeft ondervonden en de PVV in 2012.

Harde praktijk

Er valt dus veel te zeggen voor de doctrine van de christen-democraat Piet Hein Donner: geef nieuwkomers die het radicaal anders willen direct regeringsverantwoordelijkheid. “Dat is de methode om te laten zien: kun je het waarmaken of niet?” De geschiedenis van de laatste halve eeuw heeft veel steun voor deze strategie geleverd. DS’70 (een rechtse afsplitsing van de PvdA), LPF en PVV haakten, geconfronteerd met de harde praktijk van regeren, binnen de kortste tijd af en kregen daarna harde klappen van de kiezers.

D66 is de enige nieuwkomer die zich in het bestel een plaats heeft verworven. Je kunt ook zeggen: die is door het bestel volledig ingekapseld

D66 is de enige nieuwkomer die zich in het bestel een plaats heeft verworven. Je kunt ook zeggen, door Donners bril meekijkend: die is door het bestel volledig ingekapseld. Het beste bewijs is dat met de benoeming van Thom de Graaf tot onderkoning het republikeinse vuur waaruit de partij verrees, is gedoofd. Voor zover er nog een waakvlammetje brandt, zal de Eerste Kamer dat naar verwachting komende week met het blokkeren van de weg naar de gekozen burgemeester uitblazen.

Bestuurlijke continuïteit is in ons bestel dus redelijk verzekerd en politiek is het anders dan het Amerikaanse tweepartijenstelsel in staat tegenstellingen te absorberen. De Donner-doctrine, te herleiden op het woord van zijn grootvader ‘het land mot toch geregeerd worden’, lijkt dus een realistische. Maar hoe lang kan die doctrine nog worden toegepast, nu de partijen waarop dat bestel lang rustte terrein verliezen en nieuwkomers zich aandienen die naar de democratische rechtsstaat een lange neus trekken?

Gretige keuze

Met het toepassen van de Donner-doctrine in 2010 overstrekte het CDA zich al dusdanig dat de partij er nooit meer echt van is hersteld. Ze manoeuvreerde zich met de gretige keuze voor samenwerking met de PVV niet alleen uit haar strategische positie in het midden, maar verloor ook politiek-moreel gezag als hoeder van de democratische rechtsstaat. Dat gold evenzeer voor de liberale VVD, maar bij een partij die wil uitdragen dat de mens niet bij brood alleen leeft, raakte dat rechtstreeks aan de ziel.

De keuze leidde tot het zeldzame moment in de politieke geschiedenis van ons land dat de polarisatie bezit leek te nemen van het Torentje, zes jaar voordat iets dergelijks in het Witte Huis gebeurde. Voor het eerst meldde zich op het Binnenhof een kandidaat-premier met een program ‘waar rechts Nederland zich de vingers bij zou aflikken’. Het leverde een schrik op die in 2017 verkeerde in een cordon sanitaire rondom de stelselvijandige PVV en, belangrijker nog, tot de bewustwording van de precaire situatie waarin een democratie terecht kan komen.

De Franse denker Julien Benda waarschuwde in 1927 in zijn boek ‘La trahison des clercs’, in de zojuist uitgebrachte Nederlandse vertaling getiteld ‘Het verraad van de intellectuelen’, voor de fatale grensovergang tussen realisme uit machtsbehoud en aantasting van de waarden van vrijheid, waarheid en recht. In de VS wankelt dit credo, in ons land is het ondanks het failliet van de Donner-doctrine allesbehalve een rustig bezit.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze democratie.

Lees ook:

Fascisme is terug (maar dan anders)

Is het taboe op fascisme 73 jaar na Auschwitz uitgewerkt? Filosoof Julien Benda en politica Madeleine Albright bieden inzichten in verwarrende tijden.

Deel dit artikel

Ons saaie en on­door­gron­de­lij­ke bestel werkt, terwijl het Amerikaanse al een decennium in een staat van verlamming verkeert

D66 is de enige nieuwkomer die zich in het bestel een plaats heeft verworven. Je kunt ook zeggen: die is door het bestel volledig ingekapseld