Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Castro's laten een verstard en geïsoleerd Cuba achter

Democratie

Edwin Koopman

President Fidel (links) en vicepresident Raúl Castro vieren hun herverkiezing in 1986. © AP

De Cubaanse leider Raúl Castro treedt vandaag af als president en maakt plaats voor een nieuwe generatie. Wat voor land laten de Castro's achter?

"Ik heb toch ook het recht om af te treden, of niet soms?" Met die grap speculeerde Raúl Castro vijf jaar geleden al op zijn vertrek. Eerder had hij al eens voorgesteld om publieke functies te beperken tot twee termijnen. Die heeft hij er nu op zitten en hij houdt woord: vandaag kiest het Cubaanse parlement een nieuwe president. En hoewel de 86-jarige Castro als partijleider de machtigste man van het land blijft, markeert dit het einde van een dynastie. Bijna zestig jaar was de naam Castro synoniem voor de leiding van het land; eerst Fidel en vervolgens Raúl.

Lees verder na de advertentie

Tegelijk met Raúl vertrekt - naar verwachting - ook een reeks andere stokoude revolutionairen van de veelgeroemde 'historische generatie'; rebellenleiders van het eerste uur die in de jaren vijftig nog zij aan zij met de Castro's vochten in de legendarische strijd in de Sierra Maestra. Een aantal van hen kreeg in februari hoge onderscheidingen voor hun verdiensten, waaruit kan worden afgeleid dat ook zij gaan plaatsmaken voor nieuw bloed. De nieuwe leiders zijn afkomstig uit wat bekend staat als de 'verloren generatie', omdat zij altijd in de schaduw stonden van de voormalige rebellenleiders die piepjong aan de macht kwamen en het eeuwige leven lijken te hebben.

De hervormingen van Raúl hielpen allemaal een beetje, maar niet genoeg om het land uit de crisis te houden

Het Cuba dat zij aantreffen staat er verre van florissant bij. De bevolking is vooral bezig te overleven tussen de rijen voor de winkels, de schaarste aan voedsel en de controle door de staat. Voedsel en dagelijkse artikelen variërend van pleisters tot wasmiddelen vormen al decennialang een probleem. Het Cubaanse productiesysteem ligt plat. Vrijwel alles moet geïmporteerd worden. In de buurtwinkels, waar Cubanen terecht kunnen met hun bonnenboekje en waar ze nog met peso's kunnen betalen, is vrijwel niets meer te krijgen. De supermarkten waar nog wel spullen liggen, rekenen af in 'convertibele peso's', een soort Cubaanse dollar - onbetaalbaar voor wie zijn salaris in peso's krijgt.

Internet

Het zijn stuk voor stuk problemen waar het land al mee kampte toen Castro de leiding in 2008 officieel van zijn broer overnam. Hij werd door velen gezien als progressiever en rationeler dan Fidel, en als de man die hervormingen kon doorvoeren, maar het bleef minimaal.

Raúl legaliseerde de koop en verkoop van huizen en auto's door particulieren, waardoor er beweging kwam in de huizenmarkt. Hij maakte reizen naar het buitenland gemakkelijker. Wat voorheen een privilege was voor artsen, sporters en musici werd toegankelijk voor iedereen die het enorme bedrag voor de nodige papieren kan neerleggen en die erin slaagt toestemming te krijgen. Al moeten dissidenten nog altijd rekening houden met flinke problemen bij het krijgen van een paspoort.

De afgelopen tijd bleef de starre planeconomie nog op de been dankzij de bijna gratis olie­le­ve­ran­ties van bondgenoot Venezuela

Daarnaast is het internet wat toegankelijker geworden. Voorheen kon alleen voor veel geld per uur worden ingelogd in de internationale hotels, of voor minder geld op een door het regime gecontroleerd intranet. Tegenwoordig komen Cubanen met mobiele telefoons samen op openbare hotspots om via zwakke en langzame wifi-signalen het web op te gaan. Ook kwamen er langzaam wat meer mogelijkheden om een eenmanszaakje op te richten in de dienstensector.

Aan een muur in Havana hangen portretten van onder anderen Che Guevara, de gebroeders Castro en muzikant Compay Segundo. © AP

Het hielp allemaal een beetje, maar niet genoeg om het land uit de crisis te houden. Continuïteit van de macht en het socialistische dogma bleven voor het regime - waarvan Raul slechts het gezicht was - belangrijker dan experimenten met democratie of vrije markt. Ronduit problematisch zijn politieke hervormingen. De eenpartijstaat is al een halve eeuw boven elke discussie verheven. Massa-arrestaties zoals de 75 dissidenten die tijdens de 'zwarte lente' van 2003 werden opgepakt, zijn niet meer voorgekomen maar de dagelijkse repressie gaat gewoon door. Cuba sloot 2017 af met meer dan 5.000 arbitraire arrestaties, meestal voor kortere tijd. Enkele jaren geleden leek een nieuwe generatie 'getolereerde' bloggers de vaandeldragers te worden van een voorzichtige opening, maar ook zij krijgen nu steeds vaker problemen met de politie.

Crisis

"Sin prisa y sin pausa" zei Raúl ooit: "zonder haast en zonder pauze", verwijzend naar de hervormingen waarmee hij inderdaad tergend weinig haast maakte. Daarmee trad hij in de traditie van zijn broer. Ook Fidel voerde, om de controle maar niet te verliezen, hervormingen pas door als het echt niet anders kon en dan nog met enorme voorzichtigheid. Pas toen zijn land begin jaren negentig door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie terecht kwam in de diepste crisis, en de berooide Cubanen in lange rijen moesten wachten op een schamel rantsoen, gooide hij de grenzen open voor buitenlandse toeristen en redde daarmee zijn regime van een hongeropstand. Inmiddels is de toeristenindustrie een van de belangrijkste inkomstenbronnen van het land, samen met de gelden die door Cubaanse ballingen worden teruggestuurd naar de familie.

De afgelopen vijftien jaar bleef de starre planeconomie nog op de been dankzij de gulle, bijna gratis olieleveranties van bondgenoot Venezuela. Jarenlang gingen dagelijks 100.000 vaten richting het eiland die voor een deel zelf werden gebruikt en voor een ander deel werden verkocht op de wereldmarkt. In een periode waarin de olieprijs boven de 100 dollar piekte, profiteerde Cuba daar vol van mee. Maar nu Venezuela zelf aan de grond zit, zijn die oliegiften drastisch ingekort.

In de rest van de regio zijn inmiddels vrijwel alle linkse 'Cuba-gezinde' regeringen verdwenen

In 2016 wierp de Amerikaanse president Barack Obama nog een reddingsboei uit met een historisch - en hoopgevend - bezoek aan Cuba. Maar zelfs dit had uiteindelijk averechts effect op de hervormingen. In alle euforie werden aan beide zijden ambassades heropend, het aantal vluchten over en weer werd opgevoerd en geldtransacties vergemakkelijkt en het Amerikaanse bedrijfsleven stond te springen om met de Cubanen zaken te doen. Maar de conservatieve leiders in Cuba zagen de Amerikaanse gretigheid als een bedreiging en gingen al snel op de rem staan. Nu Donald Trump in Amerika aan de macht is, is de relatie opnieuw bekoeld tot het niveau van jaren geleden.

Isolement

In de rest van de regio zijn inmiddels vrijwel alle linkse 'Cuba-gezinde' regeringen verdwenen, waarmee het land in een nieuw internationaal isolement is terechtgekomen. De economie zit in de eerste recessie sinds de jaren negentig. Het begrotingstekort bedroeg vorig jaar 12 procent van het nationale inkomen.

Daarnaast laat Raúl Castro voor zijn jonge kameraden nog een paar hoofdpijndossiers achter op kantoor die dringend om actie vragen. Een daarvan is de vaak aangekondigde monetaire hervorming die een einde moet maken aan het duale geldsysteem van de peso en de 'Cubaanse dollar' dat voor het toerisme in het leven is geroepen en dat heeft geleid tot grote ongelijkheid. Ingewikkeld voor een staatseconomie, maar zeker zo urgent is de hervorming van de particuliere sector, die volledig is vastgelopen in de molens van de bureaucratie. Een veelzijdige erfenis kortom, waar de nieuwe Cubaanse leiders nog eens 'zonder haast' maar liefst ook 'zonder pauze' voor mogen gaan zitten.

Lees ook: Het Castro-tijdperk is voorbij, maar ook weer niet

De gedoodverfd opvolger van Raúl is Miguel Diaz-Canel. Hij verdedigt met verve het eenpartijsysteem en de planeconomie.

Deel dit artikel

De hervormingen van Raúl hielpen allemaal een beetje, maar niet genoeg om het land uit de crisis te houden

De afgelopen tijd bleef de starre planeconomie nog op de been dankzij de bijna gratis olie­le­ve­ran­ties van bondgenoot Venezuela

In de rest van de regio zijn inmiddels vrijwel alle linkse 'Cuba-gezinde' regeringen verdwenen