Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dat kan niet goed gaan, een revolutionair met een ambtsketen

Democratie

Paul van der Steen

In het Tweede Kamergebouw hangt een replica een het schilderij van het kabinet-Cort van der Linden. © ANP
Déjà Vu

De Nieuwe Haarlemsche Courant kwam woorden tekort toen in 1914 de eerste burgemeester van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) werd benoemd: Een man van de revolutie, ontkenner van het gezag! 

"Daarmee is de kiem tot ontbinding van onze maatschappelijke toestanden vrijwillig gebracht in het organisme van onze samenleving. Men mag vragen wie toch ter wereld zoo dwaas kan wezen om dat te doen?", zo schreef de krant.

Lees verder na de advertentie

Dat was de liberale minister-president en minister van binnenlandse zaken Pieter Cort van der Linden. De net benoemde burgemeester was de 43-jarige Klaas ter Laan, gemeenteraadslid van Den Haag en Tweede Kamerlid namens de SDAP, de voorloper van de PvdA.

Het moest wel uit zijn met het provoceren van arbeiders 'met onnodig machtsvertoon of door ruw po­li­tie-op­tre­den of door beknotting hunner rechten'

Waar de aanstelling van Emile Roemer als eerste SP-burgemeester ooit (als waarnemer in Heerlen) deze week relatief weinig beroering veroorzaakte, wekte een SDAP'er met een ambtsketen ruim een eeuw geleden nog volop bevreemding. Sommige media konden enig leedvermaak al bij voorbaat niet onderdrukken. "De opgeschroefde taal der propagandisten en het voorspiegelen van hersenschimmige doeleinden wreekt zich thans", schreef Het Centrum. De gemeente, die het bewijs moest leveren dat socialisme de werkelijkheid begreep en fatsoenlijke bestuurders kon leveren, was volgens de katholieke krant niet te benijden.

Voorzichtig ruiken

Het Algemeen Handelsblad vroeg zich af hoe Ter Laan als handhaver van de openbare orde zou optreden als het in Zaandam zou komen tot een strijd tussen arbeid en kapitaal. Ter Laan liet in het interview met Het Volk, dé krant van de SDAP, weten dat hij escalatie van alle kanten zou proberen te voorkomen. Het moest wat hem betreft wel uit zijn met het provoceren en prikkelen van arbeiders 'met onnodig machtsvertoon of door ruw politie-optreden of door beknotting hunner rechten'. En ja, hij hield er naar eigen zeggen een ruimere definitie op na van het begrip algemeen belang dan zijn 'burgerlijke ambtgenoten. Zij achten het algemeen belang reeds voldoende gediend als de belangen der bezittende klassen alleszins behoorlijk zijn verzorgd, terwijl de arbeidersklasse met een minimum wordt afgescheept'.

De benoeming van Ter Laan paste in de tijd. De SDAP, voorheen eenzijdig gefixeerd op de strijd tegen het kapitaal en wars van compromissen, begon voorzichtig aan besturen te ruiken. In 1912 was Jan Duys als eerste wethouder namens de partij geworden. Ook die primeur ging naar Zaandam, met veel fabrieksarbeiders een rood bolwerk. Even later volgden de grote steden. Denk aan Floor Wibaut in Amsterdam.

In 1913 boden de liberalen de SDAP zelfs drie van de negen ministersposten in een nieuw kabinet aan. Maar die verantwoordelijkheid durfde de partij niet aan. Een meerderheid van de sociaaldemocraten vond regeren met de burgerlijke partijen alleen in uiterste noodzaak acceptabel. Bovendien bestond de vrees dat teleurgestelde aanhang zou weglopen, terwijl de SDAP net zo lekker groeide en lokaal wat begon voor te stellen.

Niet vlaggen voor Oranjes

Eerste minister Cort van der Linden geloofde dat Ter Laan als burgemeester geen risico was. "Mij dunkt, dat is toch aan het partijbegrip een al te groote waarde toekennen." Onder gematigde SDAP'ers waren volgens hem best geschikte bestuurders te vinden.

De van oorsprong Groningse Ter Laan stelde Cort van der Linden niet teleur. Af en toe klonk nog kritiek. Was de burgemeesters niet te veel op de hand van stakende houtbewerkers? Kon een gemeente vlaggen tijdens verjaardagen van Oranjes zomaar afschaffen? Maar Ter Laan was meestal toch vooral een tamelijk gewone burgemeester, die het ambt ook nog eens wist te combineren met het lidmaatschap van de Tweede Kamer. Dat kon toen nog. Met beide functies stopte hij pas in 1937, toen hij met pensioen ging.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Deel dit artikel

Het moest wel uit zijn met het provoceren van arbeiders 'met onnodig machtsvertoon of door ruw po­li­tie-op­tre­den of door beknotting hunner rechten'