Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Baudet en Wilders voeren een achterhoedegevecht

Democratie

Hans Goslinga

© Trouw
Column

In Amerika is het een outsider gelukt in één keer door te stoten naar de macht, hier is dat vrijwel uitgesloten. 

Maar wat niet is, kan nog komen, zeker nu de voornaamste dragers van ons bestel terrein verliezen en het populisme vaste voet aan de grond lijkt te krijgen. Maar misschien is dat iets te pessimistisch gedacht.

Lees verder na de advertentie

Even wat feiten die de kwestie in perspectief zetten. Tot nu toe is het slechts twee partijen zonder geschiedenis gelukt de Trêveszaal binnen te dringen, het DS’70 van de jonge Drees en de LPF van Fortuyn. De PVV van Wilders bleef steken in de schemer­positie van gedoger. De overeenkomst tussen deze drie gevallen is de korte duur van de regeermacht.

De oude school regeert hier nog, al is het vormen van een regering lastiger geworden

De geschiedenissen zeggen iets over het vermogen van ons bestel vreemde lichamen op te nemen en ook weer uit te drijven. Het zegt ook iets over het gebrek aan interne cohesie en Ausdauer van de nieuwkomers. Voor zover er sprake is van een krachtmeting tussen de klassieke politiek en populistische vormen valt die in het voordeel van de ‘old school’ uit.

Trump is in de democratische wereld vooralsnog de uitzondering op deze regel. De verwachting dat zijn verkiezing in 2016 de populisten in Europa vooruit zou helpen, is niet uitgekomen. De oude school regeert hier nog, al is het vormen van een regering lastiger geworden. Het dwingt zelfs de oude rivalen uit de vorige eeuw tot bondgenootschappen, die tijdelijk lijken maar het misschien niet zijn.

Die oude rivalen hebben gemeen dat zij regels en codes delen, die de uitdagers nu juist opzichtig aan hun laars lappen. Tegelijk hebben de ideologische tegenstellingen die hen verdeeld hielden, aan betekenis verloren, zoals hier zichtbaar werd in 1994 met de vereniging van kapitaal en arbeid in één kabinet. Toen beschouwd als het eerste kabinet zonder christen-democraten, achteraf veel meer de verbeelding van een ingrijpende revolutie in de partijpolitieke verhoudingen.

Partijenkartel

Die revolutie heeft al zoveel effect gehad dat er vorig jaar zomer bijna voor hetzelfde geld een coalitie was gevormd met GroenLinks of de PvdA in de plaats van de ChristenUnie. Niet dat deze partijen inwisselbaar zijn, het is meer zo dat de een de urgentie van meeregeren en daarmee de bereidheid compromissen te sluiten nadrukkelijker voelde dan de ander.

Baudet heeft dus in zekere zin gelijk met zijn waarneming dat er sprake is van een partijenkartel. Met dat begrip geeft hij daar, vanuit zijn invalshoek begrijpelijk, een negatieve lading aan, maar je kunt de nieuwe bundeling ook positief zien, bijvoorbeeld als uitdrukking van de notie dat het land degelijk moet worden bestuurd en dat voor meer dan één vraagstuk Europese samenwerking noodzakelijk is. Nederland zou niets hebben aan het romantisch nationalisme van Baudet in een mogelijke handelsoorlog met het Amerika van Trump.

In het perspectief van politiek als strijd om de macht is het nieuwe bestand van constructieve partijen een stevig antwoord op het populisme, waarvan de mond nog altijd groter is dan wat de maag aan verantwoordelijkheid aan kan. De grotere wendbaarheid van de dragers van de staat helpt daaraan mee; wat zij nog aan oud ideologisch gewicht meevoeren, is met het afnemen van hun electorale omvang als vanzelf relatiever geworden. Het komt, anders gezegd, steeds meer aan op samenwerking.

Verbrokkeling 

De verbrokkeling van het krachtenveld hoeft dus niet alleen negatief te worden bezien. Zij dwingt partijen tot samenwerking en laat daarmee het stelsel van de democratie zien als ‘de kunst om samen te leven’, naar een omschrijving van de politieke denker Jacques de Kadt. Dat schept een perspectief op democratische politiek dat de roep van de individuele burger om te worden gehoord en het misbaar van uitdagers kan relativeren. Tegelijk toont het de betekenis van slagvaardig bestuur, dat net zozeer als de representatie voor een democratie van levensbelang is.

Nederland zou niets hebben aan het romantisch nationalisme van Baudet in een mogelijke handelsoorlog met het Amerika van Trump

De afgelopen decennia overziende heeft de verbrokkeling een bijna stilzwijgende bundeling meegebracht rondom de fundamentele waarden van de democratie. Daarbij zijn oude scheidslijnen en oude sentimenten overkomelijk gebleken. Die beweging heeft partijen die in de vorige eeuw in de marge vertoefden, met name de SGP en de ChristenUnie, dichtbij of zelfs tot in het centrum van de macht gevoerd, zelfs naast een partij die zij bijkans voor de antichrist aanzagen.

De revolte die Fortuyn in 2002 veroorzaakte, wordt wel beschouwd als een omslagpunt in de Nederlands politiek. Maar misschien was het eenvoudigweg de reactie op de stille, maar spectaculaire omwenteling in het krachtenveld die zich in 1994 voltrok.

Die revolutie heeft zich bestendig doorgezet en laat geleidelijk aan nieuwe oriëntatiepunten zien. In dat perspectief voeren de populisten een achterhoedegevecht.

Deel dit artikel

De oude school regeert hier nog, al is het vormen van een regering lastiger geworden

Nederland zou niets hebben aan het romantisch nationalisme van Baudet in een mogelijke handelsoorlog met het Amerika van Trump